Côn Đảo, nay là Đặc khu Côn Đảo của TP.HCM, hợp đi ba bốn ngày: một ngày cho hệ thống di tích nhà tù và nghĩa trang Hàng Dương, một ngày cho các bãi biển như Đầm Trầu, Lò Vôi, An Hải, một ngày ra các hòn nhỏ lặn ngắm san hô hoặc xem rùa biển theo quy định của vườn quốc gia. Biển thường êm hơn vào khoảng giữa năm; cuối năm, đầu năm gió đông bắc làm biển động, tàu ra đảo có thể bị hoãn.
Đường ra đảo có máy bay từ Tân Sơn Nhất và một số nơi khác, có tàu cao tốc từ Vũng Tàu và từ bờ biển miền Tây. Cách đi chi tiết có ở mục giao thông; ở đây chỉ nhắc rằng mọi lịch trình ra đảo nên có một ngày dự phòng vì thời tiết biển.
Bài này dành cho người tự đi: chia ngày, xem gì, ứng xử ở di tích, quy định của Vườn quốc gia Côn Đảo, và những điều người trên đảo hay dặn. Không có giá vé, giá phòng; số phòng trên đảo có hạn, mùa cao điểm nên đặt sớm.
Hiểu quần đảo trước khi ra
Côn Đảo là quần đảo gồm nhiều hòn lớn nhỏ, các tài liệu thường nêu khoảng mười sáu hòn, trong đó đảo Côn Sơn là đảo lớn nhất và là nơi gần như toàn bộ người dân sinh sống. Sân bay Cỏ Ống nằm ở phía bắc đảo Côn Sơn, cảng Bến Đầm ở phía nam, còn khu trung tâm với chợ, nhà nghỉ, di tích nằm ở giữa, ven vịnh Côn Sơn.
Ngoài Côn Sơn, các hòn như Bảy Cạnh, Cau, Tre Lớn, Tre Nhỏ, Bông Lan nằm rải quanh, phần lớn thuộc vùng bảo vệ của vườn quốc gia, không có dân sinh sống thường xuyên. Đảo nhỏ, đường vòng quanh không dài, nên thuê xe máy hoặc xe đạp là đủ đi gần hết các điểm trên đảo chính. Đường đẹp, ít xe, hai bên là rừng và biển, nhưng có nhiều đoạn đèo dốc, cua gấp; đi chậm và tránh chạy đêm ở những đoạn vắng.
Nhịp sống trên đảo chậm và yên. Buổi tối khu trung tâm lên đèn, có chợ đêm nhỏ, quán ven biển, nhưng không ồn ào như đất liền. Đó chính là lý do nhiều người ra Côn Đảo: để ngủ sớm, dậy sớm, đi dạo ven biển dưới hàng bàng cổ thụ.
Hệ thống di tích nhà tù: đi thế nào cho đúng
Côn Đảo từng là nơi đặt nhà tù từ thời Pháp, kéo dài qua nhiều giai đoạn, giam giữ nhiều thế hệ tù nhân. Hệ thống di tích hiện nay gồm các trại giam, khu chuồng cọp, Dinh Chúa Đảo, cầu tàu, khu biệt lập, được bảo tồn và mở cửa cho khách tham quan. Đây là di tích quốc gia đặc biệt, nơi nhiều người đến để tưởng niệm.
Nên bắt đầu bằng Bảo tàng Côn Đảo để có bức tranh chung về lịch sử đảo, rồi mới đi từng khu trại. Mỗi khu có thuyết minh, bảng giới thiệu; đi cùng thuyết minh viên sẽ hiểu sâu hơn về đời sống tù nhân, những cuộc đấu tranh và các nhân vật gắn với từng nơi. Thời gian cho cả hệ thống khoảng một buổi tới một ngày.
Đây là không gian tưởng niệm, nên mặc lịch sự, nói khẽ, không đùa giỡn, không tạo dáng chụp ảnh thiếu nghiêm túc trong các phòng giam. Một số khu có hình ảnh, mô hình tái hiện cảnh tra tấn, có thể nặng nề với trẻ nhỏ; phụ huynh nên chuẩn bị trước cho con.
Di tích nằm rải rác trong khu trung tâm, khoảng cách giữa các khu không xa nhưng trời nắng gắt; đi xe giữa các khu, mang nước và nón, nghỉ trong bóng râm giữa các lượt xem sẽ đỡ mệt cho cả người lớn tuổi.
Nghĩa trang Hàng Dương và những nơi tưởng niệm
Nghĩa trang Hàng Dương là nơi yên nghỉ của rất nhiều tù nhân đã mất trên đảo, nằm trong rừng dương gần khu trung tâm. Nhiều người ra đảo đến đây thắp hương, nhất là ở phần mộ chị Võ Thị Sáu, một nhân vật được nhiều người biết tới. Không ít người chọn viếng vào buổi tối, khi nghĩa trang lên đèn và rất đông người; buổi sáng sớm thì yên tĩnh hơn.
Khi viếng, nên đi theo lối, không giẫm lên mộ, giữ trật tự, không xả rác, không đặt đồ cúng bừa bãi. Mua hương hoa ở khu vực bán quy định gần cổng. Những đồn đại, lời mời “cúng giúp” không rõ ràng thì nên lịch sự từ chối; việc viếng là của chính mình, không cần qua trung gian.
Gần đó có nghĩa trang Hàng Keo và những khu tưởng niệm khác. Không cần đi hết trong một lần; nhiều người chỉ chọn một nơi, ở lại lâu hơn, đọc kỹ thông tin trên các bia, và đó thường là trải nghiệm đọng lại nhiều nhất.
Gần khu nghĩa trang có miếu Bà Phi Yến, một di tích gắn với truyền thuyết thời chúa Nguyễn trên đảo, được người dân giữ gìn và tổ chức lễ hằng năm. Ghé miếu là cách để biết Côn Đảo còn có một lớp lịch sử, văn hoá lâu đời hơn thời kỳ nhà tù.
Bãi biển trên đảo chính: Đầm Trầu, Lò Vôi, An Hải
Bãi Đầm Trầu nằm gần sân bay, là một vịnh nhỏ hình vòng cung, cát mịn, nước trong, phía sau là rừng; đôi khi thấy máy bay hạ cánh ngay trên đầu. Đây là bãi được nhiều người thích nhất, đẹp nhất vào buổi sáng và chiều. Bãi Lò Vôi và bãi An Hải gần khu trung tâm, tiện tắm sáng sớm, đi dạo chiều tối.
Con đường ven biển từ khu trung tâm ra sân bay chạy qua những đoạn đèo nhìn xuống biển, nhiều người dừng lại ngắm hoàng hôn ở các khúc cua có chỗ đỗ an toàn. Bãi Nhát, bãi Đất Dốc và các bãi nhỏ khác nằm dọc những con đường ven biển, có bãi lộ ra nhiều khi triều rút. Biển Côn Đảo trong nhưng không phải chỗ nào cũng hợp tắm: có bãi nhiều đá, có đoạn sâu nhanh, có dòng chảy mạnh theo mùa gió. Hãy hỏi người địa phương bãi nào hợp tắm vào thời điểm đó.
Người trên đảo chọn bãi theo gió: mùa gió đông bắc, bờ phía tây và các vụng kín gió êm hơn; mùa gió tây nam thì ngược lại. Mang đồ bơi, kính, nước ngọt, kem chống nắng thân thiện với rạn san hô nếu định bơi lặn, và mang rác ra khỏi bãi.
Rùa biển, san hô và quy định của vườn quốc gia
Vườn quốc gia Côn Đảo bảo vệ cả rừng trên đảo lẫn vùng biển xung quanh. Các hòn như Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau là nơi rùa biển lên bãi đẻ trứng vào mùa sinh sản, thường quãng giữa năm. Vườn quốc gia có chương trình cho khách tham gia quan sát rùa đẻ, thả rùa con theo quy định, cần đăng ký trước, số người có giới hạn và phải tuân thủ chặt hướng dẫn của kiểm lâm.
Quanh các hòn có rạn san hô, thảm cỏ biển; một số tour lặn ngắm san hô bằng ống thở, lặn bình được tổ chức với sự cho phép của vườn quốc gia. Khi bơi lặn, không đứng lên san hô, không chạm hay bẻ san hô, không bắt sinh vật biển, không cho cá ăn.
Người không biết bơi vẫn có thể ngắm san hô ở những chỗ nước nông với áo phao và kính, đi cùng người hướng dẫn. Ra các hòn thuộc vùng bảo vệ đều cần giấy phép và đi theo tàu được phép. Trên đảo chính, các tuyến đường mòn trong rừng cũng có quy định riêng. Trước khi đi, hãy liên hệ trung tâm du lịch sinh thái của vườn quốc gia để biết tuyến nào đang mở, thủ tục ra sao.
Ăn, ở và nhịp sống trên đảo
Chỗ ở trên Côn Đảo tập trung quanh khu trung tâm và dọc các bãi gần khu trung tâm, từ nhà nghỉ gia đình tới khu nghỉ dưỡng. Số phòng không nhiều như đất liền, mùa cao điểm và dịp lễ dễ hết phòng, nên đặt trước cùng lúc với vé máy bay hoặc vé tàu. Ở gần khu trung tâm thì tiện đi ăn, đi chợ, đi di tích; ở xa khu trung tâm thì yên tĩnh hơn nhưng cần xe để đi lại.
Hải sản trên đảo tươi nhưng không phải lúc nào cũng nhiều, vì phụ thuộc thời tiết biển và tàu cá. Chợ Côn Đảo buổi sáng là nơi xem người dân mua bán, ăn sáng. Hàng hoá trên đảo phần lớn chở từ đất liền ra, nên một số thứ đắt và ít lựa chọn hơn; mang sẵn thuốc men cá nhân, kem chống nắng, đồ bơi từ nhà.
Nước ngọt trên đảo là tài nguyên quý, dựa vào hồ chứa và nước ngầm. Dùng nước tiết kiệm, không xả vòi lâu khi tắm, là cách tôn trọng người sống trên đảo. Rác cũng là vấn đề lớn của đảo vì phải xử lý tại chỗ hoặc chở vào bờ; hạn chế đồ nhựa dùng một lần là việc nhỏ ai cũng làm được.
Những điều người trên đảo hay dặn khách
Người dân Côn Đảo quen đón khách, và có những lời dặn lặp lại nhiều đến mức thành quy tắc:
- Luôn có một ngày dự phòng trong lịch trình; biển động có thể làm hoãn tàu, chuyến bay nhỏ cũng có lúc bị ảnh hưởng thời tiết.
- Không mang san hô, vỏ ốc, đá, cát, trứng rùa ra khỏi đảo; đây là tài nguyên được bảo vệ.
- Không bắt, không mua sinh vật biển quý hiếm làm thức ăn hay quà lưu niệm.
- Đi đường đèo buổi tối chậm, có thể gặp bò, dê, thú rừng nhỏ băng ngang đường.
- Tắm biển ở bãi quen, hỏi trước dòng chảy, không bơi ra xa một mình.
- Giữ thái độ nghiêm trang ở di tích, nghĩa trang; ăn mặc phù hợp khi tới các nơi tưởng niệm.
- Mang tiền mặt dự phòng; phần lớn nơi đã nhận chuyển khoản nhưng sóng điện thoại ở vài bãi xa có thể yếu.
Gợi ý chia ngày cho chuyến ba ngày
Lịch dưới đây giả định bạn tới đảo vào trưa ngày đầu. Thứ tự có thể đổi tuỳ thời tiết biển và lịch của vườn quốc gia.
| Thời điểm | Ngày 1 | Ngày 2 | Ngày 3 |
|---|---|---|---|
| Sáng | Tới đảo, nhận phòng | Ra hòn lặn ngắm san hô (nếu biển êm) hoặc đi tuyến rừng | Bãi Đầm Trầu sáng sớm |
| Trưa | Ăn trưa, nghỉ | Ăn trưa trên tàu hoặc về đảo | Trả phòng |
| Chiều | Bảo tàng Côn Đảo, hệ thống di tích nhà tù | Bãi Nhát, đường ven biển, ngắm hoàng hôn | Ra sân bay hoặc cảng |
| Tối | Nghĩa trang Hàng Dương, dạo ven vịnh | Chợ đêm, đi dạo khu trung tâm | — |
Nếu biển động, đảo ngày 2 và ngày 3: dành ngày biển động cho rừng và di tích, chờ biển êm mới ra hòn. Đừng cố đi khi tàu khuyến cáo không nên đi; trên đảo, biển là người quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Đi Côn Đảo tháng nào đẹp?
Biển thường êm hơn vào khoảng giữa năm, thuận cho tàu ra đảo, lặn ngắm san hô và cũng là mùa rùa biển lên bãi. Cuối năm và đầu năm gió đông bắc làm biển động, tàu có thể hoãn. Dù đi mùa nào, hãy xem dự báo thời tiết biển và chừa một ngày dự phòng.
Đi Côn Đảo mấy ngày là đủ?
Ba đến bốn ngày là vừa: một ngày cho di tích và nghĩa trang, một ngày cho các bãi biển trên đảo chính, một ngày ra hòn hoặc đi rừng. Đi hai ngày vẫn được nhưng khá vội và dễ bị lỡ nếu thời tiết biển xấu.
Có được tự đi Hòn Bảy Cạnh xem rùa không?
Không tự đi được. Hòn Bảy Cạnh thuộc vùng bảo vệ của Vườn quốc gia Côn Đảo, khách muốn xem rùa đẻ hay thả rùa con phải đăng ký chương trình của vườn quốc gia, đi theo tàu được phép và tuân thủ hướng dẫn của kiểm lâm. Số chỗ có hạn.
Viếng nghĩa trang Hàng Dương cần lưu ý gì?
Mặc lịch sự, đi theo lối, giữ trật tự, không giẫm lên mộ. Mua hương hoa ở khu bán quy định, lịch sự từ chối những lời mời cúng giúp không rõ ràng. Buổi tối rất đông, buổi sáng sớm yên tĩnh hơn.
Côn Đảo có thuê xe máy được không?
Có, nhiều chỗ nghỉ và cửa hàng cho thuê xe máy, xe đạp. Đường trên đảo đẹp, ít xe nhưng nhiều đèo dốc, cua gấp, có đoạn vắng không đèn. Kiểm phanh, đèn trước khi nhận xe, đội mũ bảo hiểm và tránh chạy đêm ở đoạn xa khu trung tâm.
Côn Đảo bây giờ trực thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Côn Đảo cũ trở thành Đặc khu Côn Đảo, đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt thuộc TP Hồ Chí Minh. Côn Đảo là đặc khu duy nhất của thành phố; giấy tờ, thủ tục của người dân trên đảo làm tại đặc khu.