TP.HCM hay ngập khi mưa lớn vì ba nguyên nhân chồng lên nhau: mưa giông nhiệt đới rất dữ trong thời gian ngắn, hệ thống cống nhiều nơi nhỏ và cũ so với lượng nước đổ xuống, và đô thị hoá đã lấp mất nhiều ao hồ, kênh rạch từng là chỗ chứa nước. Nếu mưa trùng lúc triều lên, đầu ra của cống bị chặn và ngập kéo dài hơn.
Kiểu ngập cũng khác nhau giữa ba vùng của thành phố mới: nội đô cũ ngập ở điểm trũng và tuyến đường cống kém; Bình Dương cũ ngập nhanh rút nhanh trên các trục đường do nước từ đất cao dồn về; vùng Vũng Tàu, Bà Rịa ngập theo dòng nước từ sườn núi đổ xuống khu thấp.
Bài này giải thích cơ chế ngập do mưa, phân biệt với ngập do triều, chỉ ra vì sao có nơi hết ngập mà nơi khác mới ngập, và nêu những điều cần nhớ khi đi đường, chọn nhà trong thành phố hay ngập.
Mưa nhiều hay mưa dữ: con số quan trọng là cường độ
Tổng lượng mưa năm của thành phố không phải cao bất thường so với vùng nhiệt đới. Điều làm nên chuyện là cường độ: những cơn giông chiều có thể đổ xuống vài chục milimet nước trong chưa tới một giờ, có trận vượt xa con số ấy. Lượng nước đó rơi xuống mái nhà, mặt đường, sân bê tông, và gần như toàn bộ phải chảy ngay vào cống, vì không còn đất trống để ngấm.
Hệ thống thoát nước của đô thị được thiết kế để tiêu một lượng mưa nhất định trong một khoảng thời gian. Khi mưa vượt mức thiết kế, nước dồn ứ trên mặt đường tới khi cống kịp tiêu. Nhiều đoạn cống cũ ở khu trung tâm và khu đô thị hoá sớm được xây cho mật độ nhà cửa, mặt đường của mấy chục năm trước, nay phải gánh lượng nước lớn hơn nhiều.
Vì vậy, khi nghe “mưa có 50 mm mà ngập khắp nơi”, điều cần hỏi là 50 mm đó rơi trong bao lâu và rơi đúng lúc triều đang lên hay xuống. Cùng một lượng mưa, rải đều trong một buổi thì gần như không ai để ý; dồn vào bốn mươi phút thì nhiều tuyến đường thành sông.
Một điểm nữa ít người để ý: mưa giông ở thành phố thường rất cục bộ. Có hôm trung tâm mưa như trút trong khi Thủ Đức cũ chỉ lấm tấm, hoặc Dĩ An ngập đường mà Thủ Dầu Một khô ráo. Vì thế tin “TP.HCM ngập” trên mạng nhiều khi chỉ đúng với vài phường, và người đang ở chỗ khác không nên hoảng.
Mất chỗ chứa nước: ao hồ, kênh rạch và đất trống
Trước kia, nước mưa ở Sài Gòn có nhiều chỗ để đi: ruộng, ao, đầm, bưng trũng, và một mạng kênh rạch chằng chịt nối ra sông. Khi thành phố mở rộng, phần lớn đất trũng được san lấp để xây nhà, nhiều con rạch nhỏ bị lấp hoặc thu hẹp thành cống hộp. Mỗi mét vuông đất trống mất đi là một phần nước mưa phải tìm đường khác, và đường đó thường là mặt đường.
Những khu trước đây là đồng trũng, nay là khu dân cư đông đúc, thường là nơi ngập dai dẳng nhất. Người lớn tuổi trong khu hay nói “hồi xưa chỗ này là ruộng”, và đó không phải câu hoài niệm mà là lời giải thích chính xác nhất cho chuyện ngập.
Xu hướng hiện nay của các thành phố là trả lại chỗ cho nước: làm hồ điều tiết trong công viên, giữ lại vùng trũng làm mặt nước, khuyến khích sân vườn thấm nước, mái xanh, bể trữ nước mưa. Mỗi giải pháp nhỏ, nhưng cộng lại có thể giảm lượng nước dồn vào cống cùng một lúc, đúng chỗ hệ thống đang yếu nhất.
Ở Bình Dương cũ, chuyện này diễn ra theo kiểu khác: các suối nhỏ, mương tự nhiên chảy từ vùng cao xuống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai bị thu hẹp, cống hoá hoặc lấn chiếm khi khu công nghiệp, khu dân cư mọc lên. Mỗi trận mưa lớn, nước tìm lại đường cũ của con suối, và đường cũ đó nay là một con phố.
Vì sao có nơi hết ngập, nơi khác bắt đầu ngập
Nâng đường. Khi một tuyến đường được nâng cao để hết ngập, mặt đường trở thành con đê nhỏ, nước từ đường tràn vào hẻm và nhà hai bên vốn nay thấp hơn. Ngập không mất mà dời chỗ.
Cải tạo cống từng đoạn. Cống lớn ở đoạn này dẫn nước nhanh hơn về đoạn sau; nếu đoạn sau chưa cải tạo, nước dồn lại ở đó. Một dự án chống ngập thường giải quyết điểm này trước, điểm kia sau.
Khu đô thị mới san nền cao. Khu mới được san nền cao hơn khu dân cư cũ bên cạnh. Mưa xuống, nước từ khu mới chảy sang khu cũ, làm nơi chưa từng ngập bắt đầu ngập.
Rác bịt miệng cống. Túi ni lông, lá cây, rác thải chặn miệng thu nước làm một đoạn đường ngập dù cống bên dưới còn trống. Đây là nguyên nhân rẻ nhất để khắc phục mà vẫn lặp lại sau mỗi trận mưa.
Lún nền. Ở nơi đất yếu, mặt đường và nền nhà lún dần, tạo những vũng trũng mới; cống cũng lún lệch, mất độ dốc thoát nước.
Ba kiểu ngập trong thành phố mới
Sau sáp nhập, “ngập ở TP.HCM” có thể là những chuyện rất khác nhau. Bảng dưới phân biệt ba kiểu thường gặp:
| Vùng | Kiểu ngập | Nguyên nhân chính | Thời gian nước rút |
|---|---|---|---|
| Nội đô cũ, Thủ Đức cũ | Ngập điểm trũng, tuyến đường cống kém | Mưa dữ, cống cũ, mất kênh rạch, có lúc trùng triều | Thường vài chục phút tới vài giờ; lâu hơn nếu trùng triều |
| Bình Dương cũ (Thuận An, Dĩ An, Thủ Dầu Một) | Ngập nhanh trên trục lớn, nước chảy xiết | Đất cao bê tông hoá, nước dồn theo dốc về chỗ thấp, suối bị thu hẹp | Thường rút nhanh sau khi tạnh |
| Vũng Tàu, Bà Rịa | Nước từ sườn núi, đồi đổ về khu thấp | Địa hình dốc ngắn, cống không đón kịp lũ mặt | Rút nhanh nhưng dòng chảy mạnh, kéo theo đất cát |
| Vùng thấp phía nam (Nhà Bè, Bình Chánh, quận 8 cũ) | Ngập lâu, nước đứng | Mưa cộng triều, nền thấp, kênh rạch đầy | Có thể kéo dài tới khi triều rút |
Hiểu đúng kiểu ngập giúp chọn cách ứng phó đúng: ở Bình Dương cũ, điều nguy hiểm là dòng nước chảy mạnh qua đường, đừng cố băng qua; ở vùng thấp phía nam, điều đáng lo là nước đứng lâu làm hỏng đồ đạc và xe cộ.
Đi đường khi gặp ngập: những điều không nên liều
Phần lớn tai nạn trong mùa ngập không do nước sâu mà do những thứ người ta không nhìn thấy dưới nước. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Không đi vào chỗ nước chảy xiết, dù trông nông; dòng nước chảy qua mặt đường có thể làm ngã xe máy và kéo người theo.
- Tránh sát lề đường và vỉa hè khi nước đục, vì có thể có hố ga mất nắp, rãnh thoát nước, cột điện, tủ điện bên dưới.
- Thấy dây điện đứt, đèn đường chập chờn trên vùng nước thì tránh xa và báo cho ngành điện; không lội qua.
- Đi số thấp, giữ ga đều, không dừng giữa chỗ ngập để nước không tràn vào ống xả; nếu xe chết máy thì tắt máy, dắt lên chỗ cao, không đề lại nhiều lần.
- Ô tô gầm thấp không nên đi vào nước ngập tới nửa bánh xe; nước vào khoang máy qua cửa hút gió có thể gây hỏng nặng.
- Tránh trú mưa dưới cây lớn, biển quảng cáo, mái che tạm; giông thường kèm gió giật và sét.
- Nếu không bắt buộc phải đi, chờ thêm một lúc sau khi tạnh mưa; nhiều tuyến chỉ ngập ba mươi phút tới một giờ rồi rút.
Người mới đến thành phố nên học thuộc những đoạn hay ngập trên lộ trình đi làm của mình, hỏi đồng nghiệp hoặc hàng xóm, và có sẵn một lộ trình thay thế cho ngày mưa lớn.
Chọn nhà, thuê trọ ở thành phố hay ngập
Người đi thuê nhà mùa khô thường không thấy dấu vết ngập. Hãy nhìn chân tường, chân cửa, chân tủ bếp: vết ố, lớp sơn bong theo một đường ngang là dấu hiệu nước từng lên tới đó. Nhà có bậc tam cấp cao hoặc tấm chắn nước ở cửa cũng là dấu hiệu chủ nhà đã quen với nước.
So cao độ nền nhà với mặt đường và mặt hẻm. Nhà thấp hơn đường gần như lần nào mưa lớn cũng nhận nước mỗi khi mưa lớn. Hỏi hàng xóm câu đơn giản: “mưa to thì hẻm này ngập tới đâu, bao lâu rút?” thường có câu trả lời chính xác hơn mọi lời cam kết của người cho thuê.
Với nhà ở lâu dài, để ý thêm vị trí đường ống thoát nước trong nhà, có van chống trào ngược hay chưa, ổ điện đặt cao bao nhiêu. Tầng trệt dùng làm chỗ để xe, phòng khách, còn phòng ngủ và đồ đắt tiền đặt ở tầng trên là cách nhiều gia đình vùng trũng sống chung với nước nhiều năm mà ít thiệt hại.
Người thuê trọ gần khu công nghiệp ở Bình Dương cũ nên để ý thêm lối đi từ phòng ra đường lớn: nhiều dãy trọ nằm trong đường đất, hẻm thấp, mưa lớn là thành suối nhỏ. Hỏi xem chủ trọ có dẫn nước mưa ra mương riêng không, sân có đổ dốc ra ngoài không, vì chừng đó quyết định bạn có phải lội nước mỗi chiều đi làm về.
Thành phố đang làm gì và người dân góp được gì
Các việc chống ngập do mưa thường gồm: cải tạo, mở rộng cống ở những tuyến hay ngập; nạo vét kênh rạch để tăng khả năng tiêu; xây hồ điều tiết; lắp trạm bơm ở điểm trũng; quy định cao độ nền cho công trình mới để không đẩy nước sang khu cũ. Đây là việc kéo dài nhiều năm và mỗi giai đoạn đều có điểm hết ngập, điểm mới ngập.
Phần người dân góp được lại đơn giản và có tác dụng ngay: không bỏ rác xuống miệng cống, quét lá trước cửa nhà trước mùa mưa, không lấn chiếm hay đổ đất xuống kênh rạch, báo cho phường khi thấy miệng cống bị bịt hay nắp hố ga mất. Một miệng cống thông thoáng có thể quyết định đoạn đường trước nhà ngập ba mươi phút hay ba giờ.
Khi xây hay sửa nhà, giữ lại một phần sân đất, trồng cây, hoặc làm bể trữ nước mưa cũng là cách giảm lượng nước dồn ra đường. Từng nhà làm thì nhỏ, nhưng cả khu cùng làm sẽ thấy khác biệt sau vài mùa mưa.
Khi thấy điểm ngập mới xuất hiện gần nhà, hãy phản ánh qua kênh tiếp nhận của phường, xã hoặc hệ thống góp ý chính thức của thành phố, kèm ảnh, thời gian và mức nước. Thông tin cụ thể như vậy giúp cơ quan quản lý thoát nước biết chính xác chỗ cần xử lý hơn là những lời than chung chung trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Mưa bao nhiêu thì TP.HCM bắt đầu ngập?
Không có một con số chung cho cả thành phố, vì mỗi tuyến đường có hệ thống cống, cao độ và vị trí khác nhau. Điều quyết định là cường độ mưa trong thời gian ngắn và việc mưa có trùng triều hay không. Cơn giông dữ dồn vào dưới một giờ thường gây ngập ở các điểm trũng.
Ngập do mưa và ngập do triều khác nhau thế nào?
Ngập do mưa xảy ra khi lượng mưa vượt khả năng tiêu của cống, thường rút sau khi tạnh. Ngập do triều xảy ra khi nước sông dâng cao tràn qua bờ và cống, có thể có cả khi trời nắng, rút theo con nước. Khi hai thứ trùng nhau thì ngập nặng và lâu nhất.
Bình Dương cũ nền cao sao vẫn ngập?
Vì đô thị hoá nhanh làm đất mất khả năng thấm, nước mưa từ vùng cao dồn theo dốc về những đoạn đường trũng, trong khi suối, mương thoát nước bị thu hẹp. Ngập ở đây thường rút nhanh nhưng dòng chảy mạnh, nguy hiểm cho xe máy.
Xe máy chết máy giữa đường ngập thì làm gì?
Tắt máy, dắt xe lên chỗ cao, không đề hoặc đạp nổ nhiều lần vì nước có thể đã vào buồng đốt. Đợi nước rút hoặc đưa tới tiệm sửa xe để kiểm tra, xả nước, thay nhớt nếu cần. Cố nổ máy khi có nước trong động cơ có thể gây hỏng nặng hơn.
Thuê trọ thế nào để tránh nhà hay ngập?
Đi xem nhà sau một cơn mưa lớn nếu có thể; nhìn vết nước trên tường, so cao độ nền với mặt hẻm; hỏi hàng xóm hẻm ngập tới đâu và bao lâu rút. Phòng ở tầng trên an toàn hơn cho đồ đạc, nhưng vẫn cần lối đi ra đường không bị ngập sâu.
Hồ điều tiết là gì?
Hồ điều tiết là hồ, vùng trũng được giữ lại hoặc đào mới để tạm chứa nước mưa khi mưa lớn, sau đó xả dần ra cống và kênh khi hệ thống đã vơi. Nhờ vậy lượng nước dồn vào cống cùng một lúc giảm xuống, bớt ngập cho các khu xung quanh.