Sụt lún đất ở TP.HCM là hiện tượng mặt đất ở nhiều khu vực, chủ yếu vùng đất yếu phía nam và tây nam của TP.HCM cũ, hạ thấp dần theo năm do lớp đất bùn sét bên dưới bị nén lại, trong đó khai thác nước ngầm quá mức và tải trọng nhà cửa là hai nguyên nhân thường được nêu nhiều nhất. Một số nghiên cứu ghi nhận có điểm lún tới vài centimet mỗi năm; tích luỹ qua nhiều năm, con số đủ để biến một khu không ngập thành khu ngập.
Không phải cả thành phố đều lún như nhau. Vùng đồi gò Bình Dương cũ, vùng đất đỏ và núi đá Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nằm trên nền chắc hơn nhiều; vấn đề tập trung ở vùng đồng bằng trũng ven sông, nơi lớp trầm tích mềm dày hàng chục mét.
Bài này giải thích lún xảy ra thế nào, vì sao nước ngầm là mấu chốt, những dấu hiệu mà người ở nhà phố có thể tự nhận ra, và nên làm gì khi xây, mua hay sửa nhà trên vùng đất yếu.
Đất lún xảy ra thế nào bên dưới chân nhà
Phần lớn vùng thấp phía nam thành phố nằm trên lớp trầm tích trẻ do sông và biển bồi: bùn sét, sét pha, giàu nước, mềm như kem đặc khi còn nguyên trạng. Lớp này có thể dày nhiều chục mét trước khi gặp lớp cát, sỏi chắc hơn bên dưới. Đất như vậy chịu nén kém: đặt một vật nặng lên, nước trong lỗ rỗng bị ép ra chậm chạp và đất xẹp xuống, quá trình kéo dài nhiều năm.
Bên dưới lớp mềm là các tầng chứa nước ngầm. Khi nước ngầm bị bơm lên nhiều, áp lực nước trong các tầng ấy giảm, và các lớp sét xen giữa chúng cũng bị nén theo. Đây là kiểu lún diễn ra trên diện rộng, không chỉ dưới một ngôi nhà mà cả một vùng, và rất khó đảo ngược: đất đã nén thì gần như không phồng lại khi nước ngầm hồi phục.
Vì thế người ta phân biệt hai loại lún. Lún cục bộ là do công trình cụ thể: móng yếu, nền đắp không kỹ, nhà sát công trình đào sâu. Lún khu vực là do cả vùng đất hạ xuống. Nhà bạn có thể lún vì cả hai, và cách xử lý cũng khác nhau.
Một ví dụ dễ thấy: hai căn nhà liền kề, một căn xây trên móng cọc tới lớp đất chắc, một căn xây móng nông trên nền ao vừa san. Vài năm sau căn thứ hai lún nghiêng, kéo nứt bức tường chung, trong khi căn thứ nhất đứng yên nhưng cả hai cùng thấy mặt đường trước nhà cao dần lên vì khu vực đang lún và đường được nâng.
Vì sao nước ngầm là mấu chốt
Suốt nhiều chục năm, khi mạng nước máy chưa phủ tới vùng ven, hàng chục nghìn giếng khoan của hộ dân, nhà máy, cơ sở kinh doanh đã bơm nước ngầm lên dùng. Nước ngầm rẻ, sẵn, chất lượng ở nhiều tầng khá tốt, nên ai cũng khoan. Cộng lại, lượng nước rút khỏi các tầng chứa vượt xa lượng nước tự nhiên bổ sung, mực nước ngầm hạ dần qua từng năm.
Các nghiên cứu về lún ở TP.HCM, dùng cả mốc đo đạc trên mặt đất lẫn ảnh vệ tinh radar, đều chỉ ra sự trùng khớp giữa những vùng lún mạnh và những vùng khai thác nước ngầm nhiều. Đây không phải mối quan hệ một chiều duy nhất, vì tải trọng nhà cửa và đất yếu cũng góp phần, nhưng nước ngầm là yếu tố con người điều chỉnh được nhiều nhất.
Do đó, chủ trương chung của thành phố trong nhiều năm là giảm dần khai thác nước ngầm, mở rộng nước máy tới vùng ven, hạn chế cấp phép giếng mới và trám lấp giếng không còn dùng. Lộ trình cụ thể và đối tượng áp dụng theo quy định hiện hành; người đang dùng giếng khoan nên hỏi phường, xã nơi mình ở.
Việc chuyển từ giếng sang nước máy không chỉ vì chuyện lún. Ở nhiều khu, nước giếng tầng nông đã nhiễm bẩn từ nước thải, nhà vệ sinh tự hoại, nên chuyển sang nước máy còn là chuyện sức khoẻ. Doanh nghiệp dùng nhiều nước thì cần tính lại chi phí khi không còn nguồn nước ngầm giá rẻ.
Khu nào lún nhiều, khu nào ổn định
Bức tranh dưới đây mô tả xu hướng chung theo nền địa chất và mức khai thác nước ngầm, không phải bản đồ đo đạc chi tiết. Muốn biết số đo cụ thể ở một khu, cần tra các công bố của cơ quan quan trắc hoặc nghiên cứu chuyên ngành.
| Khu vực (tên cũ để dễ hình dung) | Nền đất | Xu hướng lún | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bình Tân, Bình Chánh, quận 8, quận 12 phía tây | Đất yếu xen tầng chứa nước bị khai thác nhiều | Thường được nêu là lún mạnh | Nhiều khu dân cư, cơ sở sản xuất từng dùng giếng khoan |
| Nhà Bè, quận 7, Cần Giờ | Trầm tích sông biển rất mềm, dày | Lún đáng kể, nhất là nơi xây mới trên nền đắp | Cộng với triều nên rủi ro ngập cao |
| Khu trung tâm cũ (quận 1, 3, Phú Nhuận) | Nền tương đối cao, chắc hơn | Lún ít hơn | Lún cục bộ quanh công trình đào sâu |
| Thủ Đức cũ, Gò Vấp, Củ Chi, Hóc Môn | Phần lớn nền phù sa cổ | Ổn định hơn, trừ dải ven sông | Ven sông vẫn có đất yếu |
| Bình Dương cũ, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ | Đất xám, đất đỏ, đá | Nhìn chung ổn định | Vùng ven sông, bãi bồi cần khảo sát riêng |
Bảng này giúp hiểu vì sao cùng một mức triều mà khu tây nam ngày càng ngập nặng: không phải triều cao lên quá nhiều, mà mặt đất đang thấp dần đi. Khi đọc tin về lún, nên xem nguồn dùng phương pháp đo nào và trong khoảng thời gian nào, vì kết quả các nghiên cứu khác nhau đáng kể.
Dấu hiệu nhận biết nhà và khu phố đang lún
Lún diễn ra chậm nên người trong nhà thường quen dần mà không để ý. Một vài dấu hiệu cụ thể:
- Nền nhà thấp hơn mặt đường hoặc mặt hẻm, trong khi hồi mới xây thì cao hơn; ngưỡng cửa phải đắp thêm bậc.
- Vết nứt chéo ở góc cửa sổ, cửa đi; nứt ở chỗ giáp giữa nhà mình và nhà bên, nhất là khi hai nhà xây ở hai thời điểm khác nhau.
- Cửa bắt đầu kẹt, khó đóng, sàn gạch bị bong rộp, có độ dốc thấy được bằng cách lăn một viên bi.
- Ống giếng khoan cũ trồi lên khỏi mặt đất, chân cột điện, chân trụ cổng lộ ra một đoạn so với trước.
- Nước đọng lâu hơn ở những chỗ trước đây khô ráo; cống trước nhà thoát chậm vì mất độ dốc.
- Cả dãy nhà cùng nghiêng về một phía hoặc lún không đều, nhất là dãy xây trên nền ao, ruộng đã san lấp.
Thấy một hai dấu hiệu chưa chắc là lún nền nguy hiểm; nhưng nếu vết nứt phát triển nhanh, rộng ra theo tháng, hãy mời kỹ sư kết cấu kiểm tra trước khi sửa chữa bề mặt.
Lún cộng triều, cộng nước biển dâng
Sụt lún hiếm khi được nhắc riêng vì hậu quả của nó thường hiện ra dưới dạng ngập. Một khu lún thêm vài chục centimet trong vài chục năm thì những đỉnh triều trước đây chỉ chạm mép đường giờ tràn vào nhà. Nếu cộng thêm mực nước biển trung bình tăng chậm, khoảng cách giữa mặt đất và mặt nước càng thu hẹp từ cả hai phía.
Điều đáng lưu ý là ở nhiều nơi, tốc độ lún được ghi nhận nhanh hơn tốc độ nước biển dâng. Điều đó có nghĩa vấn đề nằm ngay dưới chân thành phố, và cũng có nghĩa thành phố có thể tự làm chậm nó bằng cách giảm khai thác nước ngầm, quản lý xây dựng trên đất yếu, thay vì chỉ trông vào giải pháp đê kè.
Với người đang tính chuyện mua nhà, mua đất ở vùng thấp phía nam, đây là chuyện nên hỏi trước: khu này có số liệu lún không, đường trước nhà đã được nâng mấy lần, nền nhà đã đắp thêm bao nhiêu. Một căn nhà đã nâng nền hai lần trong hai chục năm là thông tin đáng giá hơn mọi lời quảng cáo.
Xây, sửa nhà trên đất yếu: những việc nên làm
Phần dưới không thay cho tư vấn của kỹ sư, nhưng là danh sách để bạn hỏi đúng câu khi làm việc với nhà thầu:
- Khảo sát địa chất trước khi xây, nhất là nhà nhiều tầng: biết lớp đất yếu dày bao nhiêu để chọn móng và chiều dài cọc phù hợp.
- Không đắp nền quá cao một lần trên đất yếu chưa xử lý; lớp đất đắp nặng sẽ gây lún thêm cho chính căn nhà và đôi khi kéo nghiêng nhà bên.
- Khi nhà bên cạnh đào móng sâu, ép cọc, hãy chụp ảnh hiện trạng nhà mình trước để có căn cứ nếu xảy ra nứt lún.
- Đổi giếng khoan sang nước máy khi khu vực đã có mạng cấp nước, và làm thủ tục trám lấp giếng theo hướng dẫn của địa phương.
- Thiết kế tầng trệt chịu được ngập ngắn: vật liệu ít hút nước, ổ điện cao, đồ đắt tiền ở tầng trên.
- Lưu lại cao độ nền nhà khi xây hoặc sửa, để vài năm sau so sánh được mức lún thực tế.
Khi mua nhà cũ, hãy coi biên bản khảo sát hay bản vẽ móng là giấy tờ quan trọng như sổ hồng: nó cho biết căn nhà đứng trên cái gì.
Nước ngầm ở các vùng khác của thành phố mới
Ở Bình Dương cũ, nước ngầm vùng đồi gò nằm trong tầng phù sa cổ, nhiều nơi người dân vẫn dùng giếng. Chuyện đáng để ý ở đây ít là lún mà là chất lượng: nước một số nơi có tính axit nhẹ, nhiễm sắt, hoặc chịu ảnh hưởng từ khu công nghiệp, bãi rác gần đó. Nước giếng dùng để uống nên được xét nghiệm định kỳ.
Ở Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nước ngầm ven biển có nguy cơ nhiễm mặn khi khai thác quá mức, vì nước biển theo các tầng cát thấm ngược vào. Vùng đất đỏ Châu Đức, Ngãi Giao có tầng nước ngầm trong đá bazan, mùa khô có năm giếng cạn khiến vườn tiêu, cà phê thiếu nước tưới. Côn Đảo thì phụ thuộc nhiều vào nước ngầm và hồ chứa trên đảo, nên tiết kiệm nước ngọt luôn là chuyện thường ngày.
Điểm chung của cả ba vùng là nước ngầm không vô tận. Khi thành phố đã gộp lại, việc quản lý tài nguyên nước cũng cần nhìn theo lưu vực và tầng chứa, không theo ranh tỉnh cũ.
Câu hỏi thường gặp
TP.HCM lún bao nhiêu centimet mỗi năm?
Không có một con số chung cho cả thành phố. Các nghiên cứu ghi nhận mức lún rất khác nhau giữa các khu, có điểm tới vài centimet mỗi năm ở vùng đất yếu phía tây nam, trong khi khu nền cao gần như ổn định. Khi đọc một con số, hãy xem nó đo ở đâu, bằng phương pháp gì và trong giai đoạn nào.
Ngừng khai thác nước ngầm thì đất có nở lại không?
Phần lớn không. Lớp sét đã bị nén gần như không phồng trở lại khi mực nước ngầm hồi phục. Ngừng khai thác giúp làm chậm hoặc dừng lún thêm, chứ không lấy lại được độ cao đã mất. Vì vậy hành động sớm có giá trị hơn hành động muộn.
Nhà bị nứt có phải do sụt lún khu vực không?
Chưa chắc. Nứt có thể do móng yếu, co ngót vật liệu, nhà bên đào móng, hoặc lún khu vực. Cách phân biệt đúng là mời kỹ sư kết cấu kiểm tra, theo dõi vết nứt có phát triển hay không. Đừng vội trát kín vết nứt trước khi biết nguyên nhân.
Bình Dương cũ và Vũng Tàu có bị lún như Sài Gòn không?
Nhìn chung ít hơn nhiều vì nền đất xám, đất đỏ và đá chắc hơn. Tuy vậy, những dải đất bồi ven sông, bãi bồi cửa sông hoặc khu san lấp trên ao, ruộng vẫn có thể lún cục bộ, nên khảo sát địa chất trước khi xây vẫn cần thiết.
Có nên tiếp tục dùng giếng khoan trong nhà không?
Nếu khu vực đã có nước máy, nên chuyển sang nước máy và hỏi phường, xã về thủ tục trám lấp giếng theo quy định. Ngoài chuyện lún, nước giếng ở nhiều nơi có nguy cơ nhiễm sắt, vi sinh hoặc ô nhiễm, không phù hợp để uống nếu không xử lý và xét nghiệm.
Làm sao biết khu định mua nhà có lún nhiều không?
Hỏi người sống lâu năm xem đường đã nâng mấy lần, nhìn chênh lệch nền nhà cũ với mặt đường, xem các vết nứt ở nhà xung quanh. Có thể tham khảo các công bố của cơ quan quan trắc hoặc nghiên cứu khoa học về lún ở thành phố, nhưng cần đọc kỹ phạm vi và thời gian đo.