Sống ở TP.HCM mới, sức khoẻ chịu tác động khác nhau theo mùa: mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4) là mùa nắng nóng, chỉ số tia cực tím cao và bụi mịn tăng ở những ngày lặng gió; mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11) là mùa sốt xuất huyết, bệnh đường ruột, bệnh da do ngập nước. Theo dõi chỉ số không khí và tia cực tím, che chắn đúng cách, diệt lăng quăng quanh nhà và biết dấu hiệu nguy hiểm để đi khám kịp thời là những việc mỗi gia đình làm được.
Ba vùng của thành phố mới có khác biệt: nội đô cũ đông xe, nhiều bụi giao thông và hiệu ứng đảo nhiệt; Bình Dương cũ có thêm bụi từ công trình, xe tải quanh khu công nghiệp; Vũng Tàu thoáng gió biển nhưng nắng rất gắt. Người làm việc ngoài trời như shipper, công nhân xây dựng, người bán hàng rong chịu tác động nhiều nhất.
Bài viết cung cấp kiến thức phòng bệnh chung, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của bác sĩ. Khi có triệu chứng bất thường, hãy đến cơ sở y tế; trường hợp cấp cứu gọi 115.
Lịch rủi ro sức khoẻ theo mùa
Bảng dưới gom các rủi ro thường được cơ quan y tế nhắc đến theo mùa ở khu vực phía Nam. Thời điểm cụ thể mỗi năm có thể sớm muộn.
| Mùa | Rủi ro chính | Ai cần chú ý nhất | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Mùa khô (khoảng tháng 12 – 4) | Nắng nóng, tia cực tím cao, bụi mịn ngày lặng gió, mất nước | Người già, trẻ nhỏ, người làm ngoài trời, người bệnh tim phổi | Uống đủ nước, che nắng, theo dõi chỉ số không khí |
| Chuyển mùa (khoảng tháng 4 – 5) | Nóng ẩm, mưa đầu mùa, bệnh hô hấp | Trẻ nhỏ, người dị ứng | Giữ ấm khi mưa, rửa tay, nghỉ ngơi đủ |
| Mùa mưa (khoảng tháng 5 – 11) | Sốt xuất huyết, tiêu chảy, bệnh da, đau mắt đỏ, tay chân miệng ở trẻ | Trẻ em, người sống ở khu ngập | Diệt lăng quăng, ngủ màn, ăn chín uống sôi |
| Cuối năm | Triều cường, ngập, nhiễm trùng vết thương | Người sống ở khu thấp trũng | Tránh lội nước bẩn, rửa sạch sau khi tiếp xúc |
Bảng mang tính tham khảo; cơ quan y tế thành phố thường phát cảnh báo khi số ca bệnh tăng, nên theo dõi thông báo chính thức.
Bụi mịn: hiểu chỉ số và đọc đúng
Bụi mịn PM2.5 là hạt bụi rất nhỏ, có thể đi sâu vào phổi. Nguồn chính ở thành phố là khói xe, công trình xây dựng, đốt rác, khí thải công nghiệp. Mức bụi thường cao hơn vào những ngày lặng gió mùa khô, buổi sáng sớm và tối khi lớp không khí gần mặt đất ít xáo trộn, và quanh các trục đường đông xe.
Chỉ số chất lượng không khí (AQI) gộp nồng độ các chất ô nhiễm thành một thang màu dễ hiểu: xanh là tốt, vàng trung bình, cam kém với nhóm nhạy cảm, đỏ và tím là xấu và rất xấu. Nhiều ứng dụng và trang quan trắc công bố chỉ số theo giờ; nên xem số liệu từ trạm quan trắc gần nơi bạn ở, và hiểu rằng mỗi nguồn có thể khác nhau đôi chút.
Khi chỉ số ở mức kém hoặc xấu: người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh hen, phổi, tim mạch nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời; đóng cửa sổ những giờ bụi cao; khi ra đường dùng khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn, đeo khít mặt. Khẩu trang vải mỏng chủ yếu cản bụi thô, ít tác dụng với bụi mịn.
Nắng nóng: phòng say nắng và mất nước
Tia cực tím. Chỉ số UV ở TP.HCM thường ở mức cao đến rất cao vào giữa ngày mùa khô, có hôm cả mùa mưa khi trời quang. Che chắn bằng áo dài tay, mũ rộng vành, kính râm; dùng kem chống nắng cho vùng da hở nếu ra ngoài lâu.
Uống nước. Uống nước đều trong ngày, không đợi khát; người làm ngoài trời cần uống nhiều hơn và có thể bổ sung nước có điện giải. Hạn chế rượu bia, đồ uống nhiều đường trong những ngày nắng gắt.
Giờ làm việc ngoài trời. Nếu có thể, sắp xếp việc nặng ngoài trời vào sáng sớm hoặc chiều muộn; nghỉ trong bóng mát giữa ca. Người sử dụng lao động có trách nhiệm bố trí nước uống, chỗ nghỉ cho người làm ngoài trời.
Dấu hiệu say nắng, sốc nhiệt. Mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút, da nóng đỏ, lú lẫn. Đưa người bệnh vào chỗ mát, nới quần áo, chườm mát, cho uống nước nếu còn tỉnh. Nếu lơ mơ, co giật, ngất, gọi 115 ngay.
Trẻ em và người già. Không để trẻ nhỏ trong ô tô đóng kín dưới nắng dù chỉ vài phút. Người già ở nhà mái tôn, phòng trọ kém thông gió cần được chú ý trong những ngày nóng nhất.
Sốt xuất huyết: bệnh của mùa mưa thành phố
Sốt xuất huyết do vi rút Dengue, lây qua muỗi vằn đốt, là bệnh lưu hành ở khu vực phía Nam, số ca thường tăng trong mùa mưa. Muỗi vằn đẻ trứng ở nước đọng sạch: chum vại, lọ hoa, chậu cây, lốp xe cũ, vỏ hộp, máng xối. Khu phố đông dân, nhà trọ, công trình xây dựng là nơi muỗi sinh sôi dễ dàng.
Phòng bệnh bắt đầu từ nhà mình: đậy kín dụng cụ chứa nước, thay nước bình hoa hằng tuần, lật úp vật dụng có thể đọng nước, dọn rác quanh nhà. Ngủ màn cả ban ngày với trẻ nhỏ, mặc áo dài tay, dùng các biện pháp chống muỗi phù hợp. Tham gia các đợt diệt lăng quăng do phường xã tổ chức.
Khi sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi cơ, hãy đi khám để được chẩn đoán và theo dõi; không tự ý dùng thuốc hạ sốt không theo hướng dẫn. Giai đoạn nguy hiểm thường là khi bắt đầu hạ sốt: những dấu hiệu như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu cam, chảy máu chân răng, li bì, tay chân lạnh cần được đưa đến bệnh viện ngay.
Bệnh đường ruột và an toàn thực phẩm mùa mưa
Mùa mưa, nước ngập, nắng nóng xen kẽ làm thức ăn nhanh hỏng và nguồn nước dễ nhiễm bẩn. Tiêu chảy, ngộ độc thực phẩm tăng, nhất là ở trẻ nhỏ và người ăn ngoài nhiều. Ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh là nguyên tắc cơ bản nhưng hiệu quả.
Người ăn ngoài nên chọn quán có thức ăn nấu chín tại chỗ, còn nóng; cẩn thận với rau sống, nước đá, đồ ăn để lâu ngoài trời. Ở nhà, không để thức ăn chín ở nhiệt độ phòng quá lâu, bảo quản tủ lạnh đúng cách, nước giếng khoan nên qua lọc và đun sôi.
Tiêu chảy kèm sốt cao, phân có máu, nôn liên tục không uống được, khô môi, tiểu ít, li bì là dấu hiệu mất nước cần đi khám ngay, nhất là ở trẻ em và người già. Dùng dung dịch bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ nhỏ.
Trẻ nhỏ: tay chân miệng và những bệnh theo mùa
Trẻ em ở thành phố, nhất là trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo, dễ mắc các bệnh lây qua tiếp xúc như tay chân miệng, cúm, viêm hô hấp, đau mắt đỏ. Tay chân miệng thường tăng vào một số thời điểm trong năm, gắn với mùa tựu trường; bệnh lây qua nước bọt, dịch từ bóng nước, phân của trẻ bệnh.
Rửa tay cho trẻ bằng xà phòng, lau rửa đồ chơi, sàn nhà, giữ trẻ bệnh ở nhà để tránh lây cho trẻ khác là những việc phụ huynh và nhà trường cùng làm. Tiêm chủng đầy đủ theo lịch tại trạm y tế phường xã giúp phòng nhiều bệnh nguy hiểm.
Với trẻ có sốt, phát ban, loét miệng, hãy đưa đi khám để được hướng dẫn chăm sóc và theo dõi. Các dấu hiệu như sốt cao khó hạ, giật mình nhiều, run chi, li bì, nôn nhiều, thở nhanh cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay. Phụ huynh không nên tự điều trị theo lời mách trên mạng.
Mùa tựu trường cũng là lúc các trường mầm non, tiểu học thường phối hợp với trạm y tế phường xã nhắc lịch tiêm chủng và hướng dẫn vệ sinh lớp học. Phụ huynh nên đọc kỹ thông báo của trường, báo cho cô giáo khi con có biểu hiện bệnh để nhà trường theo dõi các trẻ khác.
Tiếng ồn, giấc ngủ và sức khoẻ tinh thần ở đô thị đông đúc
Sống ở thành phố đông người, tiếng ồn là thứ ít được coi là vấn đề sức khoẻ nhưng ảnh hưởng hằng ngày: còi xe, công trình, quán nhậu, karaoke, loa quảng cáo. Tiếng ồn kéo dài làm khó ngủ, căng thẳng, mệt mỏi. Khi chọn chỗ ở, nghe thử vào buổi tối; với nhà đang ở, rèm dày, cửa kín, nút bịt tai khi ngủ giúp giảm đáng kể.
Nhịp sống nhanh, đi lại mất thời gian, chi phí cao, xa gia đình khiến nhiều người, nhất là người mới đến, dễ căng thẳng, lo âu. Giữ giờ ngủ đều, vận động nhẹ hằng ngày, có thời gian không màn hình, giữ liên lạc với gia đình và bạn bè là những cách tự chăm sóc đơn giản.
Khi cảm thấy buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi việc, có ý nghĩ tiêu cực, hãy nói chuyện với người tin cậy và tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Các bệnh viện lớn ở thành phố có chuyên khoa sức khoẻ tâm thần; tìm kiếm giúp đỡ là việc bình thường như khám bất kỳ bệnh nào khác.
Thói quen bảo vệ sức khoẻ quanh năm ở thành phố
Không cần thay đổi lớn; vài thói quen duy trì đều đặn giúp giảm phần lớn rủi ro:
- Xem chỉ số không khí và UV trước khi lên kế hoạch hoạt động ngoài trời trong ngày.
- Khẩu trang lọc bụi khi chạy xe trên trục đông xe, nhất là ngày chỉ số cao.
- Chai nước mang theo khi đi làm, đi học.
- Dọn nước đọng hằng tuần quanh nhà, phòng trọ, ban công.
- Tiêm chủng đủ cho trẻ và người lớn theo khuyến cáo của cơ quan y tế.
- Ngủ đủ giấc, nhất là người làm ca; thiếu ngủ làm giảm sức đề kháng.
- Vận động ở công viên, nhà văn hoá vào giờ mát, không vận động mạnh giữa trưa nắng.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi đi đường về; việc nhỏ nhưng giảm nhiều bệnh lây qua tiếp xúc.
Người có bệnh mạn tính nên trao đổi với bác sĩ đang theo dõi về cách điều chỉnh sinh hoạt theo mùa, đặc biệt người bệnh tim mạch, hen, phổi tắc nghẽn trong mùa nắng nóng và bụi.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số AQI bao nhiêu thì nên hạn chế ra ngoài?
Theo thang màu thông dụng, mức cam là kém với nhóm nhạy cảm, mức đỏ là xấu với mọi người, mức tím là rất xấu. Khi chỉ số ở mức cam trở lên, người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người bệnh tim phổi nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời và dùng khẩu trang lọc bụi mịn khi ra đường.
Khẩu trang vải có chống được bụi mịn không?
Khẩu trang vải thông thường chủ yếu cản bụi thô và giọt bắn, khả năng lọc bụi mịn PM2.5 hạn chế. Muốn giảm bụi mịn, nên dùng loại khẩu trang có chứng nhận khả năng lọc bụi mịn và đeo khít mặt. Khẩu trang dùng một lần cần thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Mùa sốt xuất huyết ở TP.HCM là tháng nào?
Số ca sốt xuất huyết thường tăng trong mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, có năm đỉnh dịch rơi vào giữa hoặc cuối mùa mưa. Tuy vậy bệnh có thể xuất hiện quanh năm vì muỗi vằn sinh sôi ở nước đọng trong nhà. Phòng bệnh cần làm thường xuyên, không chỉ trong mùa dịch.
Khi nào người bị sốt xuất huyết cần nhập viện?
Cần đến bệnh viện ngay khi có dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu cam hoặc chân răng, đi ngoài phân đen, li bì hoặc vật vã, tay chân lạnh, tiểu ít. Giai đoạn hạ sốt thường là lúc nguy hiểm. Mọi trường hợp sốt cao nên đi khám để được theo dõi.
Làm việc ngoài trời mùa nắng cần lưu ý gì?
Uống nước đều trong ngày, mặc áo dài tay sáng màu, đội mũ rộng vành, nghỉ trong bóng mát giữa ca và tránh việc nặng vào giữa trưa nếu có thể. Khi thấy mệt lả, chóng mặt, chuột rút, hãy nghỉ ngay ở chỗ mát. Người bị lơ mơ, ngất, co giật cần gọi 115.
Vũng Tàu có ít bụi hơn nội đô không?
Nhờ gió biển và mật độ xe thấp hơn, không khí ở khu vực Vũng Tàu nhìn chung thông thoáng hơn nội đô. Tuy vậy, khu công nghiệp, cảng và tuyến đường xe tải vẫn có thể có bụi. Nắng ở vùng biển rất gắt, nên cần chú ý chống nắng và uống đủ nước.