Các nhà thờ có giá trị kiến trúc nổi bật nhất ở TP Hồ Chí Minh mới là Nhà thờ Đức Bà (xây 1877–1880), nhà thờ Tân Định màu hồng, nhà thờ Huyện Sỹ, nhà thờ Cha Tam ở Chợ Lớn; nhà thờ Chánh toà Phú Cường ở Thủ Dầu Một; và quần thể tượng Chúa Kitô Vua trên núi Nhỏ, Vũng Tàu. Phần lớn ra đời cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, mang phong cách Roman, Gothic hoặc pha trộn với kiến trúc bản địa.
Bài này nhìn các nhà thờ như công trình kiến trúc – lịch sử đô thị: ai xây, xây lúc nào, nét kiến trúc đáng xem, nay thuộc phường nào và tham quan sao cho phù hợp với một nơi vẫn đang sinh hoạt tôn giáo.
Năm xây dựng trong bài là theo tư liệu phổ biến; những chi tiết không chắc chắn được ghi ở mức khái quát. Bài không bàn về giáo lý hay nghi thức phụng vụ, chỉ nhìn công trình từ góc kiến trúc, lịch sử và đời sống khu phố quanh nhà thờ.
Nhà thờ Đức Bà: biểu tượng của khu trung tâm
Nhà thờ chính toà Đức Bà Sài Gòn được xây từ năm 1877 đến 1880 theo thiết kế của kiến trúc sư người Pháp Jules Bourard, trên khu đất cao ở trung tâm, nay thuộc phường Sài Gòn. Công trình mang phong cách Roman pha Gothic, mặt tiền gạch đỏ không tô trát. Theo các tư liệu phổ biến, gạch được chở từ Pháp sang, giữ màu đỏ qua hơn một thế kỷ.
Hai tháp chuông cao được bổ sung vào khoảng năm 1895, làm thành hình ảnh quen thuộc nhất của Sài Gòn. Quảng trường trước nhà thờ có tượng Đức Mẹ đặt từ cuối thập niên 1950. Bên cạnh là Bưu điện trung tâm Sài Gòn, cùng thời Pháp, tạo thành một cụm kiến trúc được khách đến thành phố tìm tới nhiều nhất.
Từ năm 2017, nhà thờ được trùng tu quy mô lớn, nhiều năm có giàn giáo bao quanh và hạn chế khách vào bên trong. Trước khi đi, bạn nên kiểm thông tin hiện hành về việc mở cửa tham quan. Ngay cả khi không vào được, quảng trường và mặt ngoài vẫn đáng ngắm, nhất là buổi sáng sớm khi nắng chiếu lên mặt gạch.
Nhà thờ Đức Bà cùng Bưu điện trung tâm, Dinh Thống Nhất, toà nhà Uỷ ban nhân dân thành phố, Nhà hát thành phố tạo thành trục di sản kiến trúc thời Pháp của khu trung tâm. Đi bộ nối các công trình này trong một buổi sáng là cách dễ nhất để thấy khung đô thị mà người Pháp dựng nên trên nền thành Gia Định xưa.
Nhà thờ Tân Định: màu hồng giữa phố
Nhà thờ Tân Định trên đường Hai Bà Trưng, khu Tân Định cũ, được khởi công năm 1876, là một trong những nhà thờ lâu đời nhất Sài Gòn. Ban đầu công trình không có màu hồng như hôm nay; màu sơn đặc trưng này có từ các đợt sửa chữa về sau và trở thành dấu nhận diện khiến nhà thờ nổi tiếng trên mạng xã hội.
Kiến trúc pha trộn Roman, Gothic và Phục hưng, có tháp chuông cao ở chính giữa mặt tiền. Bên trong rộng, trần vòm, cửa kính màu. Khu vực quanh nhà thờ là chợ Tân Định, dãy phố buôn bán sầm uất, nên đây là điểm dừng dễ kết hợp trong một buổi dạo khu Tân Định – Đa Kao.
Sau sắp xếp năm 2025, khu vực nhà thờ thuộc một trong các phường mới quanh khu Tân Định – Võ Thị Sáu cũ; bạn nên tra theo số nhà cụ thể. Giờ thánh lễ và giờ mở cửa cho khách tham quan được nhà thờ niêm yết; nên đi ngoài giờ lễ để không làm phiền giáo dân.
Chợ Tân Định ngay cạnh cũng là một công trình có tuổi, nổi tiếng với hàng vải, đồ khô và hàng ăn. Đi nhà thờ buổi sáng rồi vào chợ ăn sáng là lộ trình quen của nhiều người Sài Gòn khi dẫn bạn bè phương xa đi chơi khu này.
Các nhà thờ có giá trị kiến trúc ở ba vùng
Bảng tóm tắt các nhà thờ được biết đến rộng rãi như công trình kiến trúc – lịch sử. Những năm xây dựng không chắc chắn được ghi khái quát.
| Nhà thờ | Vùng | Thời gian xây | Nét kiến trúc |
|---|---|---|---|
| Đức Bà | Trung tâm (phường Sài Gòn) | 1877–1880, tháp chuông khoảng 1895 | Roman pha Gothic, gạch đỏ |
| Tân Định | Khu Tân Định cũ | Khởi công 1876 | Pha trộn Roman – Gothic, màu hồng |
| Huyện Sỹ | Khu Phạm Ngũ Lão cũ (phường Bến Thành) | Khoảng 1902–1905 | Gothic, tháp nhọn, đá ốp |
| Cha Tam (Thánh Phanxicô Xaviê) | Chợ Lớn | Khoảng 1900–1902 | Gothic pha nét kiến trúc Hoa |
| Chánh toà Phú Cường | Trung tâm Thủ Dầu Một | Thế kỷ 20 | Kiến trúc châu Âu, tháp chuông cao |
| Tượng Chúa Kitô Vua | Núi Nhỏ, Vũng Tàu | Khoảng 1974–1993 | Tượng lớn trên đỉnh núi nhìn ra biển |
Nếu muốn so sánh phong cách, hãy đặt cạnh nhau Đức Bà và Huyện Sỹ: một bên gạch trần, mảng khối nặng; một bên Gothic thanh mảnh với tháp nhọn vươn cao.
Nhà thờ Huyện Sỹ và nhà thờ Cha Tam: dấu ấn của người địa phương
Nhà thờ Huyện Sỹ (tên chính thức là nhà thờ Thánh Philípphê, người dân quen gọi theo tên ông Huyện Sỹ) trên đường Tôn Thất Tùng được xây khoảng đầu thế kỷ 20 nhờ tiền của gia đình ông Huyện Sỹ, tức Lê Phát Đạt, một điền chủ giàu có ở Nam Kỳ. Kiến trúc Gothic với tháp nhọn cao, ốp đá, cửa kính màu, là một trong những nhà thờ đẹp nhất Sài Gòn.
Nhà thờ Cha Tam ở Chợ Lớn, tên chính thức là nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê, được xây khoảng năm 1900–1902, gắn với tên của linh mục Tam (Pierre d'Assise Tam) – người có công xây dựng. Điều đặc biệt là sự pha trộn giữa kiến trúc Gothic với chi tiết trang trí kiểu Hoa như mái ngói, hoa văn, vì cộng đồng giáo dân ở đây có nhiều người Hoa.
Hai nhà thờ này cho thấy nhà thờ ở Sài Gòn không chỉ là công trình của người Pháp: chúng được người Việt, người Hoa địa phương bỏ công, bỏ của xây dựng, và mang dấu ấn văn hoá của cộng đồng mình.
Khu vực quanh nhà thờ Cha Tam cũng đáng đi: các dãy phố người Hoa, chợ nhỏ, tiệm thuốc bắc. Trong bán kính vài trăm mét bạn có thể gặp cả nhà thờ, hội quán và đình, một hình ảnh thu nhỏ của Chợ Lớn đa văn hoá.
Nhà thờ Phú Cường và tượng Chúa ở Vũng Tàu
Ở Thủ Dầu Một, nhà thờ Chánh toà Phú Cường nằm ở khu trung tâm, gần chợ và chùa Bà, là nhà thờ chính của giáo phận Phú Cường. Công trình có tháp chuông cao, kiến trúc kiểu châu Âu, là điểm nhận diện của trung tâm đất Thủ. Từ 2025, khu vực này thuộc phường Thủ Dầu Một.
Ở Vũng Tàu, tượng Chúa Kitô Vua trên đỉnh núi Nhỏ là công trình được biết đến rộng rãi nhất, được xây từ khoảng năm 1974 và hoàn thành đầu thập niên 1990. Tượng cao hơn ba mươi mét, dang tay hướng ra biển Đông. Khách phải leo hàng trăm bậc thang từ chân núi; có lối lên trong thân tượng tới vai, khi mở cửa, nhìn được toàn cảnh thành phố và biển.
Leo lên tượng Chúa là trải nghiệm phổ biến của khách đi Vũng Tàu. Nên đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng, mang nước, ăn mặc kín đáo vì có quy định trang phục khi lên khu tượng, và kiểm giờ mở cửa trước khi đi.
Đọc một mặt tiền nhà thờ kiểu Gothic
Tháp chuông. Phần cao nhất, đặt chuông, thường có mái nhọn hoặc chóp. Ở Đức Bà là hai tháp cân đối; ở Tân Định và Huyện Sỹ là tháp giữa hoặc tháp nhọn vươn cao. Tháp càng thanh, càng nhọn thì ảnh hưởng Gothic càng rõ.
Cửa sổ hoa hồng. Ô cửa tròn lớn ở mặt tiền, chia nan như cánh hoa, lắp kính màu. Nhìn từ bên trong khi có nắng là đẹp nhất, ánh sáng màu đổ xuống sàn.
Vòm nhọn và vòm tròn. Vòm cửa nhọn là dấu hiệu Gothic; vòm tròn là dấu hiệu Roman. Nhiều nhà thờ ở Sài Gòn dùng cả hai, cho thấy sự pha trộn phong cách.
Trụ bổ tường. Các cột đỡ gắn vào tường phía ngoài, giúp tường chịu lực của mái vòm. Ở các nhà thờ nhỏ, trụ bổ chủ yếu mang tính trang trí.
Vật liệu. Gạch trần đỏ như Đức Bà, đá ốp như Huyện Sỹ, hay tô vữa sơn màu như Tân Định. Vật liệu cho biết nhiều về kinh phí và thời điểm xây.
Nhà thờ trong đời sống đô thị
Ngoài giá trị kiến trúc, các nhà thờ cổ là trung tâm sinh hoạt của những cộng đồng giáo dân lâu đời ở Sài Gòn, Thủ Dầu Một, Vũng Tàu. Dịp Giáng sinh, các khu như Tân Định, Chí Hoà, Bùi Phát hay quanh nhà thờ Phú Cường được trang trí rực rỡ, thu hút cả người không theo đạo đi xem hang đá, đèn trang trí.
Đêm Giáng sinh ở khu trung tâm Sài Gòn rất đông, quanh Nhà thờ Đức Bà thường kẹt xe nặng. Nếu muốn đi, bạn nên gửi xe xa, đi bộ vào, giữ đồ cẩn thận. Những khu giáo xứ ở xa trung tâm như vùng Gò Vấp, Tân Bình cũ có không khí ấm cúng hơn và ít chen chúc.
Nhìn rộng ra, nhà thờ, chùa, đình, hội quán, thánh đường cùng tồn tại trên một bản đồ đô thị là một nét riêng của TP Hồ Chí Minh. Trong vài cây số quanh khu trung tâm, bạn có thể gặp đủ các công trình tôn giáo của nhiều cộng đồng, mỗi nơi giữ nếp sinh hoạt riêng của mình.
Tham quan nhà thờ đúng mực
Nhà thờ là nơi thờ phượng đang hoạt động. Vài nguyên tắc chung giúp bạn tham quan mà không làm phiền giáo dân:
- Xem giờ thánh lễ niêm yết ở cổng và đi ngoài giờ lễ.
- Ăn mặc lịch sự: không mặc quần quá ngắn, áo hở vai khi vào bên trong.
- Giữ im lặng, tắt chuông điện thoại, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh nội thất.
- Không bước lên khu vực cung thánh, không ngồi lên bàn thờ, bệ tượng.
- Nếu có người đang cầu nguyện, tránh đi qua lại trước mặt họ hoặc chụp cận.
- Khu vực tượng Chúa ở Vũng Tàu và một số nhà thờ có quy định trang phục riêng; đọc biển báo trước khi vào.
Nếu bạn muốn hiểu sâu kiến trúc, nhiều sách và bài nghiên cứu về kiến trúc thời Pháp ở Sài Gòn có phân tích chi tiết từng nhà thờ, giúp chuyến đi có thêm chiều sâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ Đức Bà xây năm nào?
Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được xây từ năm 1877 đến năm 1880 theo thiết kế của kiến trúc sư Jules Bourard. Hai tháp chuông được bổ sung vào khoảng năm 1895. Từ năm 2017 nhà thờ được trùng tu quy mô lớn.
Nhà thờ Đức Bà có vào bên trong được không?
Trong thời gian trùng tu, việc vào bên trong bị hạn chế ở nhiều giai đoạn. Bạn nên kiểm thông tin hiện hành trước khi đi. Quảng trường và mặt ngoài nhà thờ vẫn tham quan được, cùng với Bưu điện trung tâm ngay bên cạnh.
Vì sao nhà thờ Tân Định màu hồng?
Màu hồng không phải màu nguyên bản khi xây năm 1876 mà có từ các đợt sửa chữa, sơn lại về sau. Màu sơn này trở thành dấu nhận diện của nhà thờ và khiến nơi đây nổi tiếng với khách chụp ảnh.
Leo tượng Chúa Vũng Tàu mất bao lâu?
Tuỳ sức, thường mất khoảng nửa giờ hoặc hơn để leo hàng trăm bậc từ chân núi Nhỏ lên tới tượng. Nên đi lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước, ăn mặc kín đáo theo quy định và kiểm giờ mở cửa trước khi đi.
Nhà thờ Cha Tam có gì đặc biệt?
Nhà thờ Cha Tam, tên chính thức là nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê ở Chợ Lớn, xây khoảng 1900–1902, đặc biệt ở chỗ kết hợp kiến trúc Gothic với chi tiết trang trí kiểu Hoa, phản ánh cộng đồng giáo dân người Hoa ở khu Chợ Lớn.