Hội quán là nơi mỗi nhóm người Hoa cùng quê ở Chợ Lớn lập ra để thờ vị thần bảo hộ, họp bàn việc chung, giúp đỡ đồng hương và lo việc học, việc tang. Những hội quán lâu đời và dễ tham quan nhất nằm gần nhau trên trục đường Nguyễn Trãi, Trần Hưng Đạo, Lão Tử ở khu quận 5 cũ, phần lớn nay thuộc phường Chợ Lớn: Tuệ Thành (thường gọi chùa Bà Thiên Hậu), Nghĩa An (chùa Ông), Hà Chương, Ôn Lăng, Quỳnh Phủ.
Người Sài Gòn quen gọi các hội quán là “chùa”, như chùa Bà, chùa Ông, nhưng về chức năng chúng khác chùa của người Việt: không có sư trụ trì theo nghĩa thông thường, mà do ban quản trị của cộng đồng điều hành. Kiến trúc mang lối Hoa Nam, với mái ngói lưu ly, tượng gốm trên nóc, chạm gỗ sơn son thếp vàng và những vòng nhang khoanh lớn treo trên trần.
Bài này giúp bạn phân biệt các hội quán, biết nên xem gì ở mỗi nơi và đi thế nào cho đúng mực ở một nơi thờ tự đang hoạt động.
Hội quán sinh ra từ cách người Hoa tổ chức cộng đồng
Người Hoa đến Chợ Lớn qua nhiều đợt, từ các tỉnh ven biển miền Nam Trung Hoa, nói những phương ngữ khác nhau đến mức nhiều khi không hiểu nhau. Vì thế họ tập hợp theo quê quán và tiếng nói thành các bang: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ. Trong mỗi bang lại có những nhóm nhỏ hơn theo phủ, huyện cũ. Hội quán là “ngôi nhà chung” của từng nhóm ấy.
Một hội quán thường có ba chức năng chồng lên nhau. Trước hết là nơi thờ vị thần mà người quê đó tin là che chở khi vượt biển, buôn bán: Thiên Hậu với người đi biển, Quan Công với người buôn bán coi trọng chữ tín. Thứ hai là nơi họp, nơi giải quyết tranh chấp giữa đồng hương, nơi người mới đến tìm chỗ ở, tìm việc. Thứ ba là trung tâm phúc lợi: lập trường học, nghĩa trang, quỹ giúp người nghèo, lo hậu sự cho người không thân thích.
Thời Pháp, chính quyền thuộc địa quản lý người Hoa thông qua các bang, nên hội quán cũng là nơi đặt văn phòng bang. Đến nay, nhiều chức năng hành chính đã không còn, nhưng hội quán vẫn là nơi tổ chức lễ lạc, học tiếng Hoa, múa lân, và là nơi người Hoa ở khắp thành phố quay về vào các dịp lớn trong năm.
Để dễ hình dung, có thể so hội quán với hội đồng hương của người miền Trung, miền Bắc ở Sài Gòn hôm nay, nhưng có trụ sở cố định, có tài sản, có lịch lễ và tồn tại liên tục hơn hai thế kỷ. Chính sự liên tục đó giúp các hội quán giữ được kiến trúc và đồ thờ cổ, trong khi nhiều công trình khác cùng thời ở Sài Gòn đã biến mất.
Các hội quán dễ tham quan ở Chợ Lớn
Bảng dưới đây liệt kê những hội quán nằm gần nhau, đi bộ được trong một buổi. Thông tin về vị thờ chính và nhóm quê quán là theo cách giới thiệu phổ biến tại di tích; chi tiết lịch sử từng nơi nên đọc thêm tại bia, bảng giới thiệu trong khuôn viên.
| Hội quán | Tên quen gọi | Cộng đồng | Vị thờ chính | Nét đáng xem |
|---|---|---|---|---|
| Tuệ Thành | Chùa Bà Thiên Hậu | Người Quảng Đông (Quảng Châu) | Thiên Hậu | Tượng gốm trên mái, vòng nhang khoanh, sân thiên tỉnh |
| Nghĩa An | Chùa Ông | Người Triều Châu | Quan Công | Chạm gỗ thếp vàng, tượng ngựa Xích Thố |
| Hà Chương | — | Người Phúc Kiến (Chương Châu) | Thiên Hậu | Cột rồng chạm đá, phù điêu gốm |
| Ôn Lăng | Chùa Quan Âm | Người Phúc Kiến (Tuyền Châu) | Quan Âm | Mái gốm nhiều tầng, sân trước nhiều bàn thờ |
| Quỳnh Phủ | — | Người Hải Nam | Thiên Hậu và các vị khác | Chạm khắc gỗ tinh xảo, ít khách hơn |
Nếu chỉ có một giờ, nên chọn Tuệ Thành và Nghĩa An vì nằm gần nhau và tiêu biểu cho hai lối kiến trúc của hai cộng đồng lớn nhất. Có thêm thời gian thì đi tiếp Hà Chương, rồi rẽ vào đường Lão Tử xem Ôn Lăng.
Đọc kiến trúc một hội quán
Hầu hết hội quán ở Chợ Lớn có bố cục chữ “khẩu” hoặc chữ “quốc”: các dãy nhà bao quanh một hoặc hai khoảng sân trời gọi là thiên tỉnh. Sân trời vừa lấy ánh sáng, thoát khói nhang, vừa hứng nước mưa. Đi từ cổng vào, bạn sẽ qua tiền điện, sân trời, rồi tới chính điện ở trong cùng, nơi đặt tượng thờ chính.
Phần trang trí đắt giá nhất thường nằm trên mái. Các dải tượng gốm men màu trên nóc và bờ mái kể lại tích truyện, cảnh sinh hoạt, cảnh tuồng Quảng Đông, Triều Châu, với hàng chục nhân vật nhỏ, nhà cửa, lầu gác. Nhiều tượng gốm được làm tại các lò gốm nổi tiếng ở Quảng Đông, có nơi ghi tên lò và năm làm trên tượng. Muốn xem rõ, bạn nên đứng ở sân trời ngước lên vào buổi sáng khi nắng chiếu nghiêng.
Bên trong là gỗ chạm sơn son thếp vàng ở bao lam, hoành phi, câu đối; trụ đá chạm rồng ở một số nơi; và những vòng nhang khoanh lớn treo từ trần xuống, cháy nhiều ngày. Các vòng nhang này là hình ảnh đặc trưng của hội quán Chợ Lớn, được người cúng treo kèm mảnh giấy đỏ ghi tên, cầu bình an cho gia đình.
Vài điểm nhấn của từng hội quán
Tuệ Thành. Thường được xem là một trong những hội quán cổ nhất Chợ Lớn, nổi tiếng với dải tượng gốm trên mái và không gian khói nhang dày đặc. Khách quốc tế đến rất đông, nên nếu muốn yên tĩnh hãy đi sớm. Vị thờ chính là Thiên Hậu, vị nữ thần được người đi biển miền Nam Trung Hoa tôn kính.
Nghĩa An. Hội quán của người Triều Châu, thờ Quan Công. Gian chính có tượng Quan Công cùng Quan Bình, Châu Thương; bên cạnh là tượng ngựa Xích Thố lớn. Nghệ thuật chạm gỗ thếp vàng ở đây được đánh giá cao. Hằng năm vía Quan Công là dịp đông nhất.
Hà Chương. Hội quán của người Phúc Kiến gốc Chương Châu, cũng thờ Thiên Hậu. Điểm đáng chú ý là các cột đá chạm rồng quấn và các phù điêu gốm ghép mảnh. Ít khách du lịch hơn Tuệ Thành nên dễ ngắm chi tiết.
Ôn Lăng. Nằm trên đường Lão Tử, người dân gọi là chùa Quan Âm. Mặt tiền có mái gốm nhiều lớp rất đẹp, sân trước thường đông người dâng hương. Khu phố quanh đây cũng là nơi tốt để thấy nhịp sinh hoạt của người Hoa Phúc Kiến.
Quỳnh Phủ. Hội quán của người Hải Nam trên đường Trần Hưng Đạo, quy mô nhỏ hơn nhưng có chạm khắc gỗ công phu. Phù hợp cho người đã đi các hội quán lớn và muốn thấy sự khác biệt giữa các cộng đồng.
Một năm sinh hoạt ở hội quán
Dịp đông nhất trong năm là quanh Tết Nguyên đán và rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu). Các hội quán treo đèn lồng, có múa lân sư rồng, nhiều gia đình người Hoa đến dâng hương đầu năm. Rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn có không khí lễ hội rõ rệt, với đoàn lân diễu qua các con phố và đèn lồng thắp sáng khu hội quán.
Ngoài ra mỗi hội quán có ngày vía của vị thờ chính: vía Thiên Hậu vào khoảng tháng Ba âm lịch, vía Quan Công vào khoảng tháng Sáu âm lịch theo cách tính phổ biến của người Hoa. Những ngày này hội quán tổ chức lễ cúng, có khi kèm hát tuồng, múa lân và cỗ chay hoặc cỗ mặn cho đồng hương. Ngày cụ thể từng năm nên hỏi ban quản trị hoặc xem bảng thông báo tại hội quán.
Ngoài những dịp lễ, hội quán vẫn sinh hoạt đều: lớp học tiếng Hoa, đội lân tập luyện buổi tối, các buổi họp đồng hương, hoạt động từ thiện. Nếu bạn quan tâm sâu, một buổi chiều tối ngày thường có khi cho thấy đời sống hội quán chân thật hơn những ngày lễ đông người.
Tham quan hội quán cho đúng mực
Hội quán là nơi thờ tự đang hoạt động, không phải bảo tàng. Một vài nguyên tắc đơn giản giúp bạn tham quan thoải mái mà không làm phiền người đang hành lễ.
- Đi vào giờ sáng, khoảng 7–10 giờ, khi trời còn mát, khói nhang chưa dày và ít đoàn khách.
- Ăn mặc lịch sự, tránh quần quá ngắn, áo hở vai; nói nhỏ trong chính điện.
- Không đứng chắn trước bàn thờ khi có người đang khấn; chụp ảnh thì tránh chụp cận mặt người đang hành lễ.
- Không chạm vào tượng, hoành phi, đồ thờ; không trèo lên bậc thềm cao, bệ đá để lấy góc máy.
- Nếu muốn dâng hương, mua nhang tại quầy của hội quán và làm theo hướng dẫn của người trông coi; đóng góp công đức là tuỳ tâm, không bắt buộc.
- Cẩn thận vòng nhang khoanh treo thấp: tàn nhang có thể rơi xuống tóc, áo.
Đi bộ giữa các hội quán, nên đi trên vỉa hè và chú ý xe hàng ra vào các hẻm buôn sỉ. Có thể kết hợp ghé đình Minh Hương Gia Thạnh, chợ Bình Tây hoặc phố thuốc bắc Hải Thượng Lãn Ông trong cùng buổi.
Hội quán ngoài Chợ Lớn trong thành phố mới
Hội quán và miếu Thiên Hậu không chỉ có ở Chợ Lớn. Ở Bình Dương cũ, chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một là trung tâm của lễ rước rằm tháng Giêng nổi tiếng cả vùng; ở Lái Thiêu cũng có các miếu, hội quán của người Hoa gắn với nghề gốm và buôn trái cây. Ở Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, người Hoa sống ở thị xã Bà Rịa và các làng biển cũng lập miếu thờ Thiên Hậu.
Những nơi này cho thấy cộng đồng người Hoa đã có mặt ở cả ba vùng của TP Hồ Chí Minh mới từ rất sớm, đi theo các tuyến buôn bán bằng đường sông, đường biển. Cách tổ chức theo bang và kiến trúc hội quán ở Thủ Dầu Một, Lái Thiêu tương tự Chợ Lớn, chỉ khác về quy mô và lớp trang trí.
Nếu bạn muốn làm một hành trình tìm hiểu văn hoá người Hoa trong thành phố mới, có thể bắt đầu ở Chợ Lớn vào một ngày thường, rồi chọn dịp rằm tháng Giêng lên Thủ Dầu Một xem lễ rước. Hai trải nghiệm bổ sung cho nhau: một bên là kiến trúc và nhịp sống hằng ngày, một bên là lễ hội cộng đồng ngoài đường phố.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn có phải hội quán không?
Phải. Chùa Bà Thiên Hậu là tên quen gọi của Tuệ Thành hội quán, hội quán của người Quảng Đông gốc Quảng Châu, thờ Thiên Hậu. Người Sài Gòn quen gọi các hội quán là chùa, nhưng hội quán do ban quản trị cộng đồng điều hành, khác với chùa của người Việt.
Hội quán khác chùa ở điểm nào?
Chùa là nơi tu hành, có sư trụ trì và thờ Phật. Hội quán là nhà chung của một cộng đồng đồng hương, thờ vị thần bảo hộ như Thiên Hậu, Quan Công, đồng thời là nơi họp bàn, giúp đỡ đồng hương, mở trường học. Một số hội quán có thờ cả Phật Quan Âm nhưng chức năng cộng đồng vẫn là chính.
Vào hội quán có mất phí không?
Thông thường các hội quán ở Chợ Lớn cho khách vào tự do, không thu vé. Khách có thể đóng góp công đức tuỳ tâm hoặc mua nhang tại quầy nếu muốn dâng hương. Giờ mở cửa và quy định có thể thay đổi, nên hỏi người trông coi khi đến.
Nên đi hội quán vào dịp nào?
Ngày thường buổi sáng là lúc dễ ngắm kiến trúc nhất. Nếu muốn thấy không khí lễ hội, nên đi dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng hoặc ngày vía của vị thờ chính, như vía Thiên Hậu khoảng tháng Ba âm lịch. Những dịp này rất đông, cần giữ đồ cẩn thận.
Các hội quán ở Chợ Lớn nay thuộc phường nào?
Phần lớn các hội quán trên đường Nguyễn Trãi, Lão Tử, Trần Hưng Đạo nằm ở khu các phường 11 đến 14 của quận 5 cũ, từ 1/7/2025 thuộc phường Chợ Lớn. Một số hội quán ở đầu kia khu quận 5 cũ có thể thuộc phường An Đông hoặc Chợ Quán.
Có được chụp ảnh trong hội quán không?
Nói chung được chụp ảnh kiến trúc và trang trí, nhưng nên tránh chụp cận người đang hành lễ, không dùng đèn chớp hướng vào tượng thờ và không trèo lên bệ để lấy góc. Một số khu vực có thể có biển hạn chế, nên để ý và tôn trọng.