Ba vùng hợp thành TP Hồ Chí Minh năm 2025 không phải ba vùng xa lạ ghép lại: chúng vốn chung một gốc trong phủ Gia Định từ năm 1698. Vùng nội đô cũ thuộc dinh Phiên Trấn (sau là tỉnh Gia Định), còn vùng Thủ Dầu Một và vùng Bà Rịa thuộc dinh Trấn Biên (sau là tỉnh Biên Hoà). Suốt thời Nguyễn, Thủ Dầu Một và Bà Rịa là các huyện của tỉnh Biên Hoà, sát cạnh tỉnh Gia Định.
Chúng tách nhau dần ra từ thời Pháp, khi người Pháp chia nhỏ các tỉnh Nam Kỳ thành nhiều hạt, rồi các tỉnh Thủ Dầu Một, Bà Rịa ra đời. Sau 1975, mỗi vùng lại đi qua những lần gộp tách riêng: Sông Bé, Đồng Nai, Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo. Năm 2025, phần lớn đất của hai tỉnh Gia Định và Biên Hoà xưa trở lại chung một đơn vị, trừ phần lõi Biên Hoà vẫn thuộc tỉnh Đồng Nai.
Hiểu chung gốc này giúp giải thích nhiều điều: vì sao tiếng nói, nếp đình làng, món ăn ba vùng giống nhau đến vậy, và vì sao các tuyến sông, tuyến đường cũ nối ba vùng với nhau tự nhiên hơn nhiều so với ranh giới tỉnh.
Gốc chung: phủ Gia Định năm 1698
Khi Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định năm 1698, toàn bộ vùng đất này chỉ chia làm hai: dinh Phiên Trấn phía tây, dinh Trấn Biên phía đông. Ranh giới giữa hai dinh chủ yếu là sông Sài Gòn – sông Đồng Nai và vùng rừng phía bắc. Đất Thủ Đức, Thủ Dầu Một, Bà Rịa đều nằm phía Trấn Biên; đất Bến Nghé, Tân Bình, Gò Vấp, Hóc Môn nằm phía Phiên Trấn.
Người dân hai dinh qua lại bằng đường sông. Ghe từ Bến Nghé ngược sông Sài Gòn lên Thủ Dầu Một mua gỗ; ghe từ Cù lao Phố xuống Nhà Bè rồi ra cửa Cần Giờ; thuyền từ Bà Rịa men theo bờ biển vào sông Lòng Tàu. Ngã ba Nhà Bè, nơi sông Sài Gòn gặp sông Đồng Nai, là điểm nối của cả mạng lưới, từ đó có câu ca quen thuộc về chuyện “nước chảy chia hai” giữa Gia Định và Đồng Nai.
Chính mạng lưới sông này làm cho ba vùng ngay từ đầu đã có quan hệ buôn bán, hôn nhân, đình chùa chặt chẽ, dù về sổ sách thuộc hai dinh khác nhau.
Ba vùng trong khung hành chính thời Nguyễn
Năm 1832, vua Minh Mạng bỏ Gia Định thành, chia Nam Kỳ thành sáu tỉnh, quen gọi là Nam Kỳ lục tỉnh. Ba vùng của TP Hồ Chí Minh mới nằm trong hai tỉnh đầu của lục tỉnh. Bảng sau là hình dung khái quát; ranh từng huyện có điều chỉnh qua các năm.
| Vùng hôm nay | Thời Nguyễn thuộc | Đơn vị cấp dưới (khái quát) |
|---|---|---|
| Nội đô TP.HCM cũ | Tỉnh Phiên An, sau đổi là tỉnh Gia Định | Các huyện như Bình Dương, Tân Long (tên huyện thời Nguyễn) |
| Thủ Đức cũ | Tỉnh Biên Hoà | Theo nhiều tư liệu thuộc huyện Ngãi An |
| Bình Dương cũ | Tỉnh Biên Hoà | Huyện Bình An |
| Bà Rịa – Vũng Tàu cũ | Tỉnh Biên Hoà | Huyện Phước An, cùng vùng Long Thành |
| Cần Giờ, Nhà Bè cũ | Tỉnh Gia Định | Vùng ven biển, cửa sông |
Một điều thú vị: tên “Bình Dương” thời Nguyễn từng là tên một huyện của tỉnh Gia Định, ở vùng Sài Gòn, không phải ở Thủ Dầu Một. Tên này về sau mới được dùng cho tỉnh ở phía bắc. Những sự trùng tên kiểu này rất hay gây nhầm khi đọc sách cũ, nên luôn kiểm thời kỳ của văn bản.
Thời Pháp: chia nhỏ để cai trị
Sau khi chiếm Nam Kỳ, người Pháp không giữ khung sáu tỉnh mà chia lại thành nhiều đơn vị nhỏ gọi là hạt (inspection), rồi đến cuối thế kỷ 19 đổi thành tỉnh. Từ tỉnh Biên Hoà cũ, các tỉnh Thủ Dầu Một và Bà Rịa được tách ra, cùng với tỉnh Biên Hoà thu nhỏ. Từ tỉnh Gia Định cũ, Sài Gòn và Chợ Lớn thành thành phố riêng, phần còn lại là tỉnh Gia Định và tỉnh Chợ Lớn.
Việc chia nhỏ giúp bộ máy thuộc địa kiểm soát chặt hơn, thu thuế hiệu quả hơn, và phù hợp với kinh tế đồn điền, cảng, đô thị đang hình thành. Thủ Dầu Một trở thành tỉnh cao su; Bà Rịa là vùng nông nghiệp ven biển, còn Vũng Tàu phát triển thành nơi nghỉ mát và đồn canh cửa biển; Sài Gòn là thủ phủ Nam Kỳ.
Từ đây, ba vùng bắt đầu có “bản sắc tỉnh” riêng: người Thủ Dầu Một, người Bà Rịa, người Sài Gòn. Nhưng mạng lưới đường bộ mới như Quốc lộ 13 lên Thủ Dầu Một, đường 15 (nay là Quốc lộ 51) xuống Bà Rịa – Vũng Tàu, cùng hệ thống sông cũ, vẫn nối các vùng vào Sài Gòn như vào một trung tâm chung.
Thời Pháp cũng là lúc ba vùng được kéo vào cùng một nền kinh tế xuất khẩu: cao su Thủ Dầu Một, lúa gạo và muối Bà Rịa, hàng hoá các tỉnh đều đổ về cảng Sài Gòn để xuống tàu. Ranh tỉnh chia bộ máy cai trị, nhưng dòng hàng vẫn chạy theo một hướng chung về Sài Gòn, một thực tế kinh tế kéo dài tới tận hôm nay.
Sau 1975: ba đường đi khác nhau
Gia Định – Sài Gòn. Hợp thành TP Hồ Chí Minh năm 1976, giữ nguyên ranh khá ổn định trong gần năm mươi năm, chỉ thêm Cần Giờ và chia lại quận huyện bên trong.
Thủ Dầu Một. Gộp với Bình Long, Phước Long thành tỉnh Sông Bé năm 1976; năm 1997 tách lại thành tỉnh Bình Dương, rồi trở thành vùng công nghiệp hàng đầu cả nước.
Bà Rịa – Vũng Tàu. Năm 1976 phần lớn nhập vào tỉnh Đồng Nai, tức trở lại chung tỉnh với Biên Hoà; năm 1979 Vũng Tàu và Côn Đảo tách ra thành đặc khu; năm 1991 lập tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu với thế mạnh dầu khí, cảng biển, du lịch.
Cần Giờ – Nhà Bè. Vùng cửa sông ven biển phía nam, từng thuộc Gia Định, có thời gian thuộc Đồng Nai, rồi về TP Hồ Chí Minh cuối thập niên 1970. Đây là mắt xích nối nội đô với biển Vũng Tàu qua vịnh Gành Rái, và từ 2025 hai bờ vịnh ấy đã chung một thành phố.
Biên Hoà. Là lõi của tỉnh Đồng Nai suốt từ 1976. Năm 2025, Đồng Nai nhập với Bình Phước, còn Biên Hoà không vào TP Hồ Chí Minh. Như vậy trong phần đất Trấn Biên xưa, Thủ Dầu Một và Bà Rịa đi về TP Hồ Chí Minh, còn Biên Hoà ở lại Đồng Nai.
2025: hợp lại theo một logic khác
Lần sắp xếp năm 2025 không nhằm khôi phục ranh giới lịch sử; nó đi theo logic kinh tế và quản lý của hôm nay. TP Hồ Chí Minh cũ là trung tâm dịch vụ, tài chính; Bình Dương cũ là trung tâm công nghiệp sát cạnh; Bà Rịa – Vũng Tàu cũ có cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và dầu khí. Ghép lại, ba vùng tạo thành một chuỗi từ nhà máy đến cảng biển.
Nhưng logic hôm nay ngẫu nhiên trùng với gốc lịch sử khá nhiều: đất Gia Định và hai huyện Bình An, Phước An của Biên Hoà xưa giờ chung một thành phố. Những ai nghiên cứu lịch sử vùng đất sẽ thấy đây là lần đầu từ thời Nguyễn, Thủ Dầu Một, Bà Rịa và Sài Gòn cùng nằm trong một đơn vị cấp tỉnh.
Phần “lệch” với gốc lịch sử là Biên Hoà. Vùng lõi của dinh Trấn Biên, nơi có Cù lao Phố và văn miếu Trấn Biên, lại không nằm trong TP Hồ Chí Minh mới. Nếu bạn là người Biên Hoà, bạn có lý do để nói rằng Thủ Dầu Một và Bà Rịa vốn là “đất Biên Hoà”, nay về một nhà khác.
Với người làm nghiên cứu, điểm lệch này lại là một gợi ý hay: lịch sử Thủ Dầu Một và Bà Rịa trước thế kỷ 20 phải được đọc cùng lịch sử Biên Hoà, trong các tư liệu của tỉnh Đồng Nai, chứ không chỉ trong tư liệu của Sài Gòn. Thư viện, lưu trữ, bảo tàng của cả hai địa phương vì thế đều đáng tìm đến.
Những điểm chung văn hoá còn thấy rõ giữa ba vùng
Chung gốc khai hoang, chung mạng lưới sông, chung khung hành chính hơn một thế kỷ để lại những điểm giống nhau dễ nhận ra khi bạn đi qua cả ba vùng.
- Đình làng Nam Bộ: cùng kiểu đình thờ Thành Hoàng, cùng lễ Kỳ Yên, hát bội trong đình, từ Gò Vấp tới Lái Thiêu tới Long Điền.
- Giọng nói: giọng Nam Bộ với cùng cách dùng từ, chỉ khác chút ít âm sắc và từ địa phương giữa vùng ven biển và vùng vườn.
- Chợ ven sông: các chợ lớn hình thành ở bến sông như Bến Thành, chợ Thủ, chợ Bà Rịa đều theo mô hình chợ – bến.
- Cộng đồng người Hoa: có mặt ở Chợ Lớn, Thủ Dầu Một, Lái Thiêu, Bà Rịa, với hội quán, chùa Bà Thiên Hậu ở nhiều nơi.
- Món ăn: cùng nền ẩm thực Nam Bộ, cá kho, canh chua, bánh xèo, nhưng mỗi vùng có điểm riêng như trái cây Lái Thiêu hay bánh khọt Vũng Tàu.
- Nếp làm ăn cởi mở: vùng đất khai hoang, dân nhập cư nhiều đời, ai đến cũng được đón nhận, một nét được người ở cả ba vùng tự nhận.
Những điểm chung ấy giải thích vì sao việc hợp nhất năm 2025 được nhiều người dân xem là tự nhiên về văn hoá, dù trên giấy tờ là thay đổi lớn.
Đọc lịch sử ba vùng: những bẫy tên gọi cần tránh
Khi đọc sách, gia phả, giấy tờ cũ về ba vùng, bẫy lớn nhất là tên trùng nhưng chỉ nơi khác nhau theo thời kỳ. “Bình Dương” thời Nguyễn là huyện ở Gia Định; thời 1956–1975 là tỉnh ở Thủ Dầu Một; từ 2025 là một phường ở khu trung tâm hành chính mới của Bình Dương cũ. “Gia Định” lần lượt là phủ, thành, tỉnh, và nay là một phường ở Bình Thạnh cũ.
Bẫy thứ hai là tên đơn vị không còn: Phiên An, Phước Tuy, Hậu Nghĩa, Sông Bé, Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo. Mỗi tên gắn với một giai đoạn ngắn, và nếu không biết, người đọc dễ tưởng đó là một vùng xa lạ.
Cách tránh đơn giản: luôn hỏi văn bản viết năm nào, rồi tra tên đơn vị trong khung hành chính của đúng thời kỳ đó. Với giấy tờ sau năm 2025, tra bảng tên phường xã cũ – mới. Làm như vậy, bạn sẽ thấy ba vùng tưởng như mới ghép lại thật ra đã đi chung một chặng rất dài.
Câu hỏi thường gặp
Thủ Dầu Một và Bà Rịa ngày xưa thuộc tỉnh nào?
Thời Nguyễn, cả hai đều thuộc tỉnh Biên Hoà: Thủ Dầu Một là vùng huyện Bình An, Bà Rịa là vùng huyện Phước An. Đến thời Pháp, cuối thế kỷ 19, hai vùng mới được tách ra thành tỉnh Thủ Dầu Một và tỉnh Bà Rịa.
Nam Kỳ lục tỉnh gồm những tỉnh nào?
Nam Kỳ lục tỉnh thời Nguyễn gồm Phiên An (sau đổi là Gia Định), Biên Hoà, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Ba vùng của TP Hồ Chí Minh mới nằm trong hai tỉnh đầu là Gia Định và Biên Hoà.
Biên Hoà có thuộc TP Hồ Chí Minh mới không?
Không. Biên Hoà là trung tâm của tỉnh Đồng Nai, và từ 1/7/2025 Đồng Nai nhập với Bình Phước thành tỉnh Đồng Nai mới. TP Hồ Chí Minh mới gồm TP.HCM cũ, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu.
Vì sao ba vùng có giọng nói và món ăn giống nhau?
Vì cùng được khai phá bởi những lớp cư dân giống nhau từ thế kỷ 17–18, cùng nằm trong khung hành chính Gia Định – Biên Hoà hơn một thế kỷ, và liên hệ chặt với nhau qua mạng lưới sông Sài Gòn, Đồng Nai. Khác biệt giữa các vùng chủ yếu đến từ biển, vườn hay đô thị.
Bình Dương thời Nguyễn có phải tỉnh Bình Dương sau này?
Không. Thời Nguyễn, Bình Dương là tên một huyện thuộc tỉnh Gia Định, ở vùng Sài Gòn. Tỉnh Bình Dương ở vùng Thủ Dầu Một được lập năm 1956 và tái lập năm 1997. Đây là trường hợp trùng tên hay gây nhầm khi đọc tài liệu cũ.