Vũng Tàu là tên mô tả địa hình: một vũng biển kín gió nơi tàu thuyền vào neo đậu. Người phương Tây gọi mũi đất này là Cap Saint-Jacques, tên do các thuỷ thủ châu Âu đặt từ nhiều thế kỷ trước; thời Pháp, cả đô thị cũng mang tên ấy. Tên Bà Rịa thì phức tạp hơn: có cách giải thích theo tên một người phụ nữ khai hoang, có cách tìm gốc trong tiếng của cư dân bản địa, và chưa ý kiến nào được chứng minh dứt khoát.
Hai cái tên đã gắn với nhau suốt hơn ba mươi năm trong tên tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (1991–2025). Từ 1/7/2025, tỉnh này nhập vào TP Hồ Chí Minh, còn hai cái tên sống tiếp ở cấp phường: phường Vũng Tàu gồm các phường 1 đến 5, Thắng Nhì, Thắng Tam cũ; phường Bà Rịa gồm Long Toàn, Phước Hưng, Phước Nguyên, Phước Trung cũ.
Bài này đi qua nguồn gốc từng tên, câu chuyện ba làng Thắng Nhất – Thắng Nhì – Thắng Tam, và chỉ ra những chỗ người ta hay nhầm khi nói về địa danh vùng biển này. Chuyện sâu về từng huyện cũ của tỉnh thuộc phạm vi các trang chuyên về Bà Rịa – Vũng Tàu.
Vũng Tàu: một cái tên mô tả
Trong cách nói Nam Bộ, “vũng” là chỗ nước sâu, kín, nằm lõm vào bờ: vũng sông, vũng biển. Mũi đất Vũng Tàu nhô ra biển, tạo nên những vịnh nhỏ được che gió, đặc biệt ở phía Bãi Trước. Thuyền buôn đi Sài Gòn thường phải chờ con nước để vào cửa Cần Giờ, và nơi chờ an toàn nhất là vũng biển dưới chân núi Nhỏ, núi Lớn. Từ đó có tên Vũng Tàu: vũng cho tàu đậu.
Đây là kiểu đặt tên rất phổ biến ở vùng biển miền Nam: Vũng Rô, Vũng Chùa, Vũng Ang ở miền Trung, hay Gành Rái chỉ vịnh nơi có nhiều rái cá. Những tên này cho biết người đặt tên là người đi biển, quan tâm trước hết đến chỗ neo thuyền, chỗ gió lặng, chỗ có nước ngọt.
Vì là tên mô tả, Vũng Tàu không có một “năm ra đời” cụ thể. Ngư dân và thương nhân gọi chỗ này là Vũng Tàu từ lâu trước khi có làng, có đô thị. Tên chỉ trở thành tên hành chính chính thức ở các giai đoạn sau, khi chính quyền lập thị xã, thành phố trên vùng đất ấy.
Cap Saint-Jacques: tên trên hải đồ phương Tây
Từ thế kỷ 16–17, thuyền buôn Bồ Đào Nha và sau đó là các nước châu Âu khác đi lại vùng biển này đã đặt tên cho mũi đất. Cách giải thích quen thuộc là các thuỷ thủ Bồ Đào Nha đặt tên theo thánh Jacques (Giacôbê) khi đến đây vào ngày lễ của vị thánh này, rồi tên được ghi lại trên hải đồ. Chi tiết về ngày đến và con tàu cụ thể thì các nguồn không thống nhất.
Khi Pháp chiếm Nam Kỳ, họ dùng tên Cap Saint-Jacques cho cả mũi đất lẫn đô thị mới. Vũng Tàu thời Pháp phát triển thành nơi nghỉ mát ven biển của người Âu ở Sài Gòn, có biệt thự, khách sạn, đồn pháo canh cửa biển. Nhiều công trình thời ấy, như Bạch Dinh trên sườn núi Lớn, ngọn hải đăng trên núi Nhỏ, vẫn còn và là điểm tham quan.
Trong tài liệu tiếng Anh, tiếng Pháp cũ, bạn sẽ gặp tên Cap Saint-Jacques hoặc Cape St. James. Đọc hồi ký, sách sử thời thuộc địa, nên nhớ đó chính là Vũng Tàu, không phải một địa danh nào khác ven biển.
Vị trí canh cửa biển cũng khiến Vũng Tàu sớm có công sự quân sự. Thời Nguyễn đã có pháo đài nhỏ trên núi; thời Pháp xây thêm các ụ pháo lớn trên núi Lớn, núi Nhỏ để khống chế lối vào sông Sài Gòn. Một số ụ pháo và đường hầm vẫn còn, là chứng tích cho thấy mũi đất này quan trọng thế nào với Sài Gòn: ai giữ Vũng Tàu là giữ cửa ngõ đường biển của thành phố.
Ba làng Thắng: gốc của Vũng Tàu người Việt
Câu chuyện lập làng. Theo các tư liệu địa phương, đầu thế kỷ 19, triều Nguyễn đưa một số đội quân cùng gia đình ra đóng ở vùng Vũng Tàu để canh giữ cửa biển và trừ cướp biển. Những đội này về sau lập thành ba làng Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam, gọi chung là Tam Thắng. Năm lập làng cụ thể mỗi nguồn nói một khác, nên nên ghi là “đầu thế kỷ 19”.
Nghề biển. Cư dân ba làng vừa làm lính vừa đánh cá, dần dần trở thành làng chài. Lăng Ông Nam Hải ở Thắng Tam, nơi thờ cá Ông theo tín ngưỡng ngư dân, cùng đình Thắng Tam là quần thể di tích gắn với ba làng này.
Tên ba làng trên bản đồ mới. Đây là chỗ dễ nhầm. Từ 2025, phường Tam Thắng mới gồm các phường 7, 8, 9 và Nguyễn An Ninh cũ; trong khi phường Thắng Nhì, Thắng Tam cũ lại nhập vào phường Vũng Tàu mới, còn Thắng Nhất cũ nhập vào phường Rạch Dừa. Như vậy tên “Tam Thắng” được giữ, nhưng không nằm đúng trên đất ba làng gốc.
Ý nghĩa với người đọc. Khi tìm nguồn gốc gia đình ở Vũng Tàu, ghi chép “làng Thắng Tam”, “làng Thắng Nhì” trong gia phả nên đối chiếu với vùng Bãi Trước, Bãi Sau, núi Nhỏ ngày nay, chứ không phải với phường Tam Thắng mới.
Tên đất ven biển: Bãi Trước, Bãi Sau, núi Lớn, núi Nhỏ
Bên cạnh hai tên lớn, vùng biển này có cả một lớp tên đất mà người đi biển, người làng chài đặt theo cách nhìn rất thực tế. Biết nghĩa các tên này, bạn đọc được địa hình của Vũng Tàu mà không cần bản đồ.
- Bãi Trước, Bãi Sau: “trước” và “sau” tính theo hướng của làng và của vũng neo tàu. Bãi Trước nằm phía vịnh kín, sóng êm, là bến thuyền xưa; Bãi Sau quay ra biển lớn, sóng mạnh, nay là bãi tắm chính.
- Núi Lớn, núi Nhỏ: hai ngọn núi thấp trên bán đảo, đặt tên theo kích thước. Núi Nhỏ có hải đăng, núi Lớn có Bạch Dinh ở sườn. Trong tên chữ, núi Nhỏ còn gọi là Tao Phùng, núi Lớn là Tương Kỳ.
- Bãi Dâu: theo cách giải thích phổ biến, gọi theo những cây dâu từng mọc ven bãi; nay là khu ven biển yên tĩnh dưới chân núi Lớn.
- Rạch Dừa: con rạch có nhiều dừa nước, nay là tên phường mới gồm Rạch Dừa, Thắng Nhất và phường 10 cũ.
- Gành Rái: vịnh giữa Vũng Tàu và Cần Giờ, theo tên gọi dân gian liên quan đến loài rái cá từng sống ở ghềnh đá.
- Long Hải, Phước Hải: tên Hán Việt có chữ “hải” (biển), đặt cho các làng biển phía đông, nay là xã Long Hải và xã Phước Hải.
Lớp tên này đáng giữ vì nó kể về đời sống thật: chỗ nào neo thuyền, chỗ nào có cây gì, chỗ nào sóng dữ. Khi đi Vũng Tàu, để ý tên bãi, tên núi cũng là một cách làm quen với vùng đất.
Bà Rịa: các giả thuyết về một cái tên
Tên Bà Rịa đã có mặt trong sử liệu từ thời chúa Nguyễn, nhưng nghĩa gốc thì chưa ngã ngũ. Giả thuyết dân gian phổ biến kể về một người phụ nữ tên Rịa có công khai hoang, lập làng, được dân nhớ ơn mà gọi vùng đất theo tên bà. Kiểu đặt tên theo người có công không hiếm ở Nam Bộ, như Bà Điểm, Bà Chiểu, Bà Quẹo, nên giả thuyết này được nhiều người chấp nhận.
Một hướng khác cho rằng Bà Rịa là cách người Việt nghe và đọc lại một tên gốc của cư dân bản địa trước đó, có thể từ tiếng Chăm hoặc tiếng của các dân tộc vùng Đông Nam Bộ. Lý lẽ là nhiều địa danh có chữ “Bà” ở miền Nam vốn là phiên âm, không phải tên phụ nữ. Hướng này hợp lý về ngôn ngữ nhưng cũng chưa có văn bản gốc chứng minh.
Cách viết trung thực nhất về tên Bà Rịa là nêu cả hai hướng và nói rõ chưa có kết luận. Điều chắc chắn là cái tên đã đi qua nhiều cấp: tên vùng, tên huyện, tên tỉnh thời Pháp, tên thị xã rồi thành phố tỉnh lỵ, và từ 2025 là tên phường Bà Rịa của TP Hồ Chí Minh.
Bà Rịa – Vũng Tàu qua các thời kỳ hành chính
Bảng dưới đây chỉ ghi các mốc lớn ở mức khái quát. Mốc tháng năm của từng văn bản thời Pháp và lần tái lập tỉnh, bạn nên kiểm thêm khi cần trích dẫn chính xác.
| Thời kỳ | Tình trạng |
|---|---|
| Thế kỷ 17 | Người Việt vào khai phá vùng Mô Xoài (Bà Rịa); là một trong những cửa ngõ đầu tiên vào Đồng Nai – Gia Định |
| Thời Nguyễn | Huyện Phước An thuộc trấn rồi tỉnh Biên Hoà; ba làng Thắng lập ở Vũng Tàu |
| Thời Pháp | Tách thành hạt rồi tỉnh Bà Rịa; Vũng Tàu (Cap Saint-Jacques) có giai đoạn là đơn vị riêng |
| 1956–1975 | Tỉnh Phước Tuy, tỉnh lỵ Phước Lễ (Bà Rịa); Vũng Tàu là thị xã |
| 1976–1979 | Phần lớn thuộc tỉnh Đồng Nai |
| 1979–1991 | Lập Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo; vùng Bà Rịa vẫn thuộc Đồng Nai |
| 1991–6/2025 | Tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu; tỉnh lỵ ban đầu ở Vũng Tàu, sau chuyển về Bà Rịa |
| Từ 7/2025 | Thuộc TP Hồ Chí Minh; 30 đơn vị cấp xã, trong đó có Đặc khu Côn Đảo |
Tên Phước Tuy của giai đoạn 1956–1975 nay ít người trẻ biết, nhưng còn rất nhiều trong giấy tờ, hồi ký của thế hệ trước. Khi đọc thấy Phước Tuy, Phước Lễ, bạn hãy hiểu đó là vùng Bà Rịa ngày nay.
Mô Xoài và vì sao Bà Rịa là cửa ngõ khai hoang
Nhiều nhà nghiên cứu xem vùng Mô Xoài (có tài liệu ghi Mỗi Xuy) ở Bà Rịa là một trong những nơi người Việt đến định cư sớm nhất ở miền Đông Nam Bộ, từ đầu thế kỷ 17. Lý do nằm ở địa lý: đi đường bộ từ miền Trung vào, qua vùng Bình Thuận, Bà Rịa là đồng bằng đầu tiên có đất tốt, có nước ngọt, gần biển; đi đường biển thì vùng cửa sông quanh Vũng Tàu là chỗ ghé tự nhiên.
Từ Bà Rịa, người khẩn hoang tiếp tục đi vào Đồng Nai, Biên Hoà, rồi xuống Bến Nghé, Sài Gòn. Vì vậy có thể xem Bà Rịa là một trong những “bậc cửa” của cả quá trình mở đất phương Nam. Những ngôi đình, ngôi chùa cổ ở vùng Long Điền, Đất Đỏ, Bà Rịa cũ là dấu vết của lớp cư dân sớm này.
Gần bốn thế kỷ sau, khi Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào TP Hồ Chí Minh, vùng đất từng là cửa ngõ khai hoang trở thành phần cực nam của một đô thị mà chính lớp người khai hoang từ đây đã góp công dựng nên. Đó là một vòng lịch sử đáng để người đọc ở cả hai vùng cùng biết.
Câu hỏi thường gặp
Vũng Tàu có nghĩa là gì?
Vũng Tàu nghĩa là vũng biển nơi tàu thuyền neo đậu. Vũng là chỗ nước sâu và kín gió nằm lõm vào bờ. Mũi đất Vũng Tàu tạo nên các vịnh nhỏ che gió, nơi thuyền buôn chờ con nước trước khi vào cửa Cần Giờ để đi Sài Gòn.
Cap Saint-Jacques là ở đâu?
Cap Saint-Jacques là tên người phương Tây, nhất là người Pháp, gọi mũi đất Vũng Tàu và đô thị Vũng Tàu thời thuộc địa. Tên này được cho là do thuỷ thủ Bồ Đào Nha đặt theo tên thánh Jacques. Trong tài liệu tiếng Anh cũ còn gặp tên Cape St. James.
Phường Tam Thắng có phải là ba làng Thắng xưa không?
Không hoàn toàn. Phường Tam Thắng mới từ 2025 gồm các phường 7, 8, 9 và Nguyễn An Ninh cũ. Đất ba làng Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam xưa chủ yếu nay thuộc phường Vũng Tàu và phường Rạch Dừa mới. Tên được giữ nhưng nằm ở vị trí khác.
Phước Tuy là tỉnh nào?
Phước Tuy là tên tỉnh thời 1956–1975 trên vùng đất Bà Rịa, tỉnh lỵ là Phước Lễ, tức trung tâm Bà Rịa. Sau năm 1975 vùng này thuộc Đồng Nai, rồi từ 1991 là tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, và từ 2025 thuộc TP Hồ Chí Minh.
Vì sao tỉnh lỵ chuyển từ Vũng Tàu về Bà Rịa?
Tỉnh lỵ được chuyển về Bà Rịa vào đầu thập niên 2010 để có quỹ đất xây trung tâm hành chính và giảm tải cho Vũng Tàu, nơi đất hẹp và tập trung du lịch, dầu khí. Từ 2025, cả hai không còn là tỉnh lỵ vì tỉnh đã nhập vào TP Hồ Chí Minh.
Phường Bà Rịa mới gồm những phường cũ nào?
Theo bảng sắp xếp từ 1/7/2025, phường Bà Rịa gồm các phường Long Toàn, Phước Hưng, Phước Nguyên, Phước Trung của thành phố Bà Rịa cũ. Các phường còn lại của Bà Rịa cũ nhập vào phường Long Hương và phường Tam Long.