Người Khmer, người Chăm ở TP.HCM: chùa, thánh đường và lễ trong năm

Bên cạnh người Việt và người Hoa, TP Hồ Chí Minh có những cộng đồng người Khmer, người Chăm và một nhóm nhỏ gốc Ấn sinh sống lâu đời. Mỗi cộng đồng có một vài công trình làm trung tâm sinh hoạt: chùa Khmer Chantarangsay ở khu quận 3 cũ, thánh đường Hồi giáo trên đường Đông Du ở khu trung tâm, đền Mariamman của người gốc Ấn gần chợ Bến Thành, cùng các thánh đường của người Chăm ở những khu ven kênh.

Phần lớn người Khmer ở thành phố đến từ các tỉnh miền Tây Nam Bộ, đi học, đi làm rồi ở lại; người Chăm theo Hồi giáo phần đông có gốc từ vùng An Giang. Họ giữ lịch lễ riêng như Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer giữa tháng Tư dương lịch, tháng Ramadan của người Chăm Hồi giáo.

Bài này giới thiệu các cộng đồng và công trình của họ như một phần văn hoá đô thị, không bàn về giáo lý, và chú trọng cách tham quan tôn trọng.

Người Khmer ở thành phố: từ miền Tây lên

Người Khmer Nam Bộ sống tập trung ở các tỉnh như Sóc Trăng, Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu cũ. Từ nhiều thập niên, một bộ phận lên TP Hồ Chí Minh học đại học, làm việc ở nhà máy, công ty, hoặc tu học tại các chùa Khmer trong thành phố. Họ phân tán ở nhiều quận cũ, không thành một khu phố riêng như người Hoa ở Chợ Lớn.

Vì vậy chùa Khmer trong thành phố đóng vai trò rất lớn: là nơi người Khmer xa quê gặp nhau, đón Tết, nghe tiếng mẹ đẻ, gửi con học chữ Khmer. Với nhiều sinh viên Khmer, chùa còn là nơi tá túc trong những năm đầu lên thành phố, theo truyền thống chùa Khmer là trung tâm giáo dục của phum sóc.

Người Khmer ở thành phố cũng góp mặt trong đời sống văn hoá chung: đội múa Khmer biểu diễn ở các sự kiện, sinh viên Khmer tổ chức đêm văn nghệ dịp Tết Chôl Chnăm Thmây ở ký túc xá, trường đại học. Những sinh hoạt này giúp người trẻ giữ tiếng nói, điệu múa của mình giữa nhịp sống đô thị.

Ở Bình Dương cũ, nơi hàng trăm nghìn công nhân từ miền Tây lên làm việc, cũng có không ít người Khmer. Đời sống lễ hội của họ phần nhiều gắn với việc về quê dịp Tết Chôl Chnăm Thmây hoặc tham gia lễ ở các chùa Khmer trong vùng đô thị.

Chùa Chantarangsay: trung tâm của người Khmer nội đô

Chùa Chantarangsay (thường viết Chantarangsay hoặc Candaransi) nằm trên đường Trần Quốc Thảo, khu quận 3 cũ, nay thuộc phường Xuân Hòa theo bảng sắp xếp các phường của quận 3 cũ. Chùa được xây vào giữa thế kỷ 20, thường được ghi là năm 1946, mang kiến trúc chùa Khmer Nam Bộ với mái nhiều tầng, đầu đao uốn cong, tượng chim thần, rắn thần trang trí.

Chùa theo hệ phái Phật giáo Nam tông Khmer, có sư sãi tu học, lớp dạy chữ Khmer và là nơi tổ chức các lễ lớn của cộng đồng. Khuôn viên nhỏ so với các chùa Khmer ở miền Tây, nhưng giữa khu phố đông đúc, mái chùa vàng nổi bật và dễ nhận ra.

Khi đến tham quan, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không chạm vào sư sãi, đặc biệt phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay sư theo phép của Phật giáo Nam tông. Nếu đi đúng dịp lễ, bạn sẽ thấy sinh hoạt cộng đồng rõ nhất.

Điều đáng ngắm ở chùa là các chi tiết trang trí đặc trưng Khmer: tượng chim thần Krud đỡ mái, rắn thần Naga trên lan can, tượng chằn Yak canh cổng ở nhiều chùa, cùng tranh tường kể tích Phật. Những hoạ tiết này giống với chùa Khmer ở Sóc Trăng, Trà Vinh, cho thấy mối dây liên hệ của cộng đồng với quê nhà.

Lễ lớn trong năm của người Khmer, người Chăm

Ngày lễ của người Khmer tính theo lịch Khmer, của người Chăm Hồi giáo theo lịch Hồi giáo, nên đổi theo từng năm so với dương lịch. Bảng chỉ ghi khoảng thời gian thường gặp.

Nếu muốn dự lễ, liên hệ chùa hoặc ban quản trị thánh đường trước để biết ngày cụ thể và phần nào khách có thể tham gia.

Người Chăm và các thánh đường Hồi giáo

Người Chăm ở TP Hồ Chí Minh phần lớn theo Hồi giáo, nhiều gia đình có gốc từ vùng Châu Đốc, Tân Châu ở An Giang, lên thành phố buôn bán vải, hàng thổ cẩm, làm công nhân, viên chức. Họ sống tập trung hơn người Khmer, thường quanh các thánh đường, trong đó có những xóm Chăm ven kênh ở khu quận 8 cũ và một số nơi khác.

Thánh đường được biết đến nhiều nhất là thánh đường Hồi giáo trên đường Đông Du, khu trung tâm (phường Sài Gòn mới), xây năm 1935 bởi cộng đồng Hồi giáo gốc Ấn ở Sài Gòn thời đó. Công trình màu trắng xanh, có tháp nhỏ và hồ nước để rửa trước khi cầu nguyện, nằm giữa khu khách sạn, nhà hàng nhưng vẫn giữ không khí tĩnh lặng.

Ngày nay thánh đường Đông Du phục vụ cả người Chăm, người Hồi giáo nước ngoài sống và làm việc trong thành phố. Quanh thánh đường có vài quán ăn halal, nơi khách muốn tìm món Chăm hoặc món Hồi giáo có thể ghé.

Trong tháng Ramadan, các thánh đường sinh hoạt đông hơn, nhất là lúc chiều tối khi cộng đồng cùng xả chay. Đây là khoảng thời gian thấy rõ nhất tính cộng đồng của người Chăm ở thành phố, nhưng cũng là lúc khách tham quan cần giữ ý nhất, không chen vào khu sinh hoạt.

Người gốc Ấn và đền Mariamman

Thời Pháp, Sài Gòn có một cộng đồng người gốc Ấn khá đông, phần lớn từ vùng Tamil Nadu và các thương điếm Pháp ở Ấn Độ, làm nghề cho vay, buôn vải, buôn gia vị, làm công chức. Nhiều người rời đi trong thế kỷ 20, nhưng để lại các công trình như đền Mariamman và thánh đường Hồi giáo Đông Du.

Đền Mariamman trên đường Trương Định, gần chợ Bến Thành (nay thuộc phường Bến Thành), được xây vào cuối thế kỷ 19, thờ nữ thần Mariamman theo tín ngưỡng Hindu của người Tamil. Đền có tháp cổng nhiều tầng đắp tượng màu sắc, rất khác các công trình xung quanh. Điều thú vị là ngày nay nhiều người Việt, người Hoa trong vùng cũng đến đền dâng hương.

Cộng đồng gốc Ấn hiện còn nhỏ, nhưng đền Mariamman vẫn tổ chức lễ hằng năm và thu hút khách tham quan. Khi vào đền, bạn cởi giày dép, ăn mặc kín đáo và không chạm vào tượng thờ.

Món ăn của các cộng đồng trong thành phố

Cách dễ nhất để làm quen với văn hoá Khmer, Chăm ở thành phố là qua bữa ăn. Món Khmer quen thuộc có bún nước lèo nấu với mắm bò hóc, bún Khmer (num banh chok) chan nước cá, các món cốm dẹp, bánh làm từ bột gạo, nước cốt dừa, đường thốt nốt. Những món này thường có nhiều ở quanh chùa Khmer vào dịp lễ, khi cộng đồng nấu đãi người đến chùa.

Người Chăm Hồi giáo có các món cà ri, cơm nấu với gia vị, món bò, dê, gà chế biến theo cách halal, cùng các loại bánh ngọt dùng trong dịp lễ. Quanh thánh đường Đông Du và các xóm Chăm có một số quán ăn halal phục vụ người trong cộng đồng và khách. Món ăn của người gốc Ấn như cà ri, bánh mì dẹt cũng có mặt ở khu trung tâm.

Khi ăn ở những nơi này, hãy tôn trọng quy tắc của cộng đồng: không mang thịt heo, rượu bia vào quán halal hay khu thánh đường; vào mùa Ramadan, quán của người Chăm có thể đổi giờ mở cửa. Một bữa ăn chung là dịp tốt để hỏi chuyện, nhiều chủ quán sẵn lòng kể về quê quán và món ăn của mình.

Tránh định kiến khi tìm hiểu các cộng đồng

Không gộp chung. Người Chăm ở thành phố chủ yếu theo Hồi giáo, khác với người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận cũ phần nhiều theo Bà-la-môn hoặc Bà-ni. Người Khmer Nam Bộ có ngôn ngữ, chữ viết, lịch lễ riêng. Mỗi cộng đồng có bản sắc riêng, không nên gộp chung là “người dân tộc”.

Không biến người thành cảnh. Khi đến chùa, thánh đường, hãy coi đây là nơi sinh hoạt của cộng đồng, không phải điểm chụp ảnh. Xin phép trước khi chụp người, nhất là phụ nữ Chăm Hồi giáo và sư sãi Khmer.

Không áp đặt khuôn mẫu. Người Khmer, người Chăm ở thành phố làm đủ ngành nghề: sinh viên, kỹ sư, giáo viên, bác sĩ, buôn bán, công nhân. Đừng gắn họ với một vài hình ảnh quen thuộc trên truyền thông.

Học cách gọi đúng. Gọi đúng tên lễ, tên chùa, tên cộng đồng là cách thể hiện tôn trọng đơn giản nhất. Khi không chắc, hãy hỏi người trong cộng đồng.

Đi thăm chùa Khmer, thánh đường, đền cho đúng phép

Mỗi nơi có quy định riêng, nhưng vài nguyên tắc chung áp dụng được hầu hết:

• Ăn mặc kín đáo: che vai, gối; ở thánh đường, phụ nữ nên mang khăn choàng đầu nếu được yêu cầu.
• Cởi giày dép trước khi vào chánh điện chùa Khmer, khu cầu nguyện của thánh đường và đền.
• Ở thánh đường, tránh giờ cầu nguyện chính, đặc biệt trưa thứ Sáu; khu cầu nguyện có thể dành riêng cho nam hoặc nữ.
• Ở chùa Khmer, không chạm vào đầu người khác, phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay sư.
• Không mang đồ uống có cồn, thịt heo vào khu vực thánh đường.
• Đóng góp tuỳ tâm nếu muốn, và luôn hỏi người trông coi khi không chắc điều gì được phép.

Thái độ tò mò lịch sự thường được đón nhận rất cởi mở. Nhiều người trong cộng đồng sẵn lòng giải thích nếu bạn hỏi đúng lúc và đúng cách.

Câu hỏi thường gặp

Chùa Khmer ở Sài Gòn nằm ở đâu?

Chùa Khmer được biết đến nhiều nhất ở nội đô là chùa Chantarangsay trên đường Trần Quốc Thảo, khu quận 3 cũ. Ngoài ra còn có một số chùa Khmer khác ở các khu vực ven đô, phục vụ cộng đồng người Khmer từ miền Tây lên học tập và làm việc.

Tết Chôl Chnăm Thmây ở TP.HCM diễn ra thế nào?

Tết Chôl Chnăm Thmây thường vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch. Ở chùa Chantarangsay và các chùa Khmer khác, cộng đồng tổ chức lễ đón năm mới, tắm tượng Phật, dâng cơm sư, đắp núi cát và sinh hoạt văn nghệ. Nhiều người Khmer cũng về quê dịp này.

Thánh đường Hồi giáo Đông Du có cho khách vào không?

Thánh đường thường cho khách tham quan ngoài giờ cầu nguyện, với điều kiện ăn mặc kín đáo, cởi giày dép, giữ im lặng. Phụ nữ có thể được yêu cầu che tóc. Nên tránh trưa thứ Sáu và hỏi người trông coi trước khi vào khu cầu nguyện.

Người Chăm ở TP.HCM đến từ đâu?

Phần lớn người Chăm theo Hồi giáo ở thành phố có gốc từ vùng Châu Đốc, Tân Châu ở An Giang, lên Sài Gòn qua nhiều thế hệ để buôn bán, học tập, làm việc. Họ thường sống quanh các thánh đường, giữ nếp sinh hoạt cộng đồng.

Đền Mariamman thờ ai?

Đền Mariamman thờ nữ thần Mariamman theo tín ngưỡng Hindu của người Tamil, do cộng đồng gốc Ấn ở Sài Gòn xây cuối thế kỷ 19. Ngày nay ngoài người gốc Ấn, nhiều người Việt, người Hoa cũng đến đền dâng hương.