Lễ Nghinh Ông ở TP.HCM mới: Thắng Tam Vũng Tàu, Cần Giờ, Long Hải và lễ Dinh Cô

Lễ Nghinh Ông là lễ hội lớn nhất của các làng chài trong TP Hồ Chí Minh mới, nơi ngư dân rước “Ông” – cá voi mà họ tôn là vị thần cứu người gặp nạn trên biển – và cầu mùa biển bình an. Ba nơi tổ chức lễ quy mô nhất là Lăng Ông Nam Hải ở Thắng Tam (Vũng Tàu), lễ Nghinh Ông Cần Giờ, và các lăng Ông ở vùng Long Hải, Phước Hải, Phước Tỉnh. Cùng vùng biển ấy còn có lễ Dinh Cô Long Hải, một lễ hội khác hẳn nhưng hay bị gộp nhầm.

Lễ Nghinh Ông thường diễn ra vào tháng Tám âm lịch, mỗi nơi một ngày riêng theo lệ làng: ở Thắng Tam khoảng 16–18 tháng Tám, ở Cần Giờ khoảng 14–16 tháng Tám, theo lịch được nhắc phổ biến. Lễ Dinh Cô Long Hải diễn ra vào tháng Hai âm lịch.

Bài này so sánh lễ ở các vùng, giải thích các phần lễ và gợi ý cách dự cho người lần đầu đi. Chi tiết riêng về lễ ở Cần Giờ có ở trang chuyên về Cần Giờ; ở đây là bức tranh cả vùng biển của thành phố mới.

Vì sao ngư dân thờ cá Ông

Dọc bờ biển miền Trung và Nam Bộ, ngư dân gọi cá voi là “Ông” hoặc “Ông Nam Hải”, tin rằng Ông thường dìu thuyền, đỡ người rơi xuống biển vào bờ. Khi có cá voi chết dạt vào bờ (dân gọi là Ông “lụy”), làng chài tổ chức an táng trọng thể, người phát hiện đầu tiên chịu tang như con trưởng. Sau một thời gian, xương cốt được cải táng, đưa vào lăng thờ.

Lăng Ông vì thế vừa là nơi thờ, vừa là nơi lưu giữ xương cá voi, có nơi lưu bộ xương rất lớn. Mỗi năm, làng tổ chức lễ cúng Ông, quan trọng nhất là lễ Nghinh Ông: đoàn thuyền ra biển rước Ông về lăng, cầu cho mùa đánh bắt thuận lợi, người đi biển bình an.

Tín ngưỡng này gắn liền với nghề biển và đời sống làng chài. Nó cũng gắn với các thiết chế làng như đình, miếu Bà, vạn chài. Ở Vũng Tàu, Lăng Ông Nam Hải nằm cạnh đình Thắng Tam, miếu Bà, tạo thành một quần thể di tích của làng Thắng Tam xưa.

So sánh lễ Nghinh Ông ở các vùng biển của thành phố

Ngày lễ dưới đây là ngày âm lịch được nhắc phổ biến, có thể xê dịch theo lệ làng và thông báo từng năm. Hãy kiểm thông báo của địa phương trước khi đi.

Nếu chỉ chọn một lễ để đi, Thắng Tam thuận tiện cho người ở nội đô vì gần trung tâm Vũng Tàu, có chỗ ở và đường đi dễ; Cần Giờ hợp với người muốn thấy cảnh đoàn ghe đông trên biển.

Các phần lễ chính của một lễ Nghinh Ông

Lễ nghinh. Phần quan trọng nhất. Đoàn thuyền được trang trí cờ, đèn, chở ban tế lễ, đội nhạc, đội bả trạo ra biển, làm lễ rước Ông rồi đưa về lăng. Các thuyền khác của làng chạy theo, tạo nên đoàn thuyền dài trên mặt biển.

Lễ cúng tế. Tại lăng, ban tế tiến hành các lễ cúng theo nghi thức truyền thống, có đọc văn tế, dâng lễ vật. Đây là phần trang nghiêm, người xem nên giữ yên lặng, không chen vào khu hành lễ.

Hát bả trạo. Một loại hình diễn xướng dân gian của ngư dân, các bạn chèo diễn động tác chèo thuyền, hát theo nhịp, kể chuyện đi biển, gặp nạn, được Ông cứu. Hát bả trạo thường diễn ra trong khuôn viên lăng, là phần nhiều người chờ xem nhất.

Hát bội. Nhiều lăng, đình tổ chức hát bội (tuồng) vài đêm để “cúng” Ông và phục vụ dân làng. Đây là dịp hiếm hoi để xem hát bội trong không gian truyền thống.

Phần hội. Bên ngoài lăng có chợ quê, hàng ăn, có nơi tổ chức thi đấu thể thao dân gian, văn nghệ. Phần hội thay đổi nhiều theo năm và theo nơi.

Lăng Ông Nam Hải Thắng Tam: đi ngày thường xem gì

Ngoài mùa lễ, Lăng Ông Nam Hải ở Thắng Tam là một điểm tham quan yên tĩnh giữa khu Bãi Sau đông đúc. Quần thể gồm lăng thờ Ông, đình Thắng Tam thờ Thành Hoàng và các vị tiền hiền của làng, cùng miếu thờ Bà. Đi một vòng bạn sẽ thấy ba lớp tín ngưỡng của một làng chài Nam Bộ đứng cạnh nhau: thần biển, thần làng và nữ thần.

Trong lăng có nơi lưu giữ xương cá Ông, trong đó có bộ xương lớn được nhiều khách tìm đến. Hãy đọc bảng giới thiệu tại chỗ để biết nguồn gốc từng bộ xương, vì các con số về kích thước, năm cá lụy mà bạn đọc trên mạng nhiều khi không khớp nhau. Kiến trúc lăng và đình mang lối đình Nam Bộ, có hoành phi câu đối, tượng gốm trên mái.

Gần đó là các con đường ven biển Bãi Sau, nhiều quán hải sản và khách sạn. Nếu bạn ở Vũng Tàu vài ngày, một buổi sáng sớm ghé lăng rồi đi bộ ra bãi xem ghe cá vào là cách nhẹ nhàng để thấy phần “làng chài” của một thành phố du lịch biển.

Lễ Dinh Cô Long Hải: đừng nhầm với Nghinh Ông

Dinh Cô nằm trên một gò đá sát biển ở Long Hải, thờ “Cô” – theo truyền thuyết địa phương là một cô gái trẻ mất trên biển, được ngư dân lập dinh thờ và tin là phù hộ người đi biển. Lễ hội Dinh Cô diễn ra vào khoảng tháng Hai âm lịch, là một trong những lễ hội biển đông người nhất của vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ.

Lễ Dinh Cô có nhiều điểm giống Nghinh Ông: có đoàn thuyền ra biển, có hát bội, hát bả trạo, có đông ngư dân và khách thập phương. Khác ở chỗ đối tượng thờ là Cô, không phải cá Ông, và thời điểm là đầu năm, khi ngư dân chuẩn bị ra khơi mùa mới.

Với người muốn hiểu đời sống tín ngưỡng của làng biển, đi cả hai lễ, một vào tháng Hai, một vào tháng Tám, sẽ thấy trọn vòng năm của nghề biển: đầu năm cầu cho chuyến ra khơi, giữa năm tạ ơn và cầu cho mùa đánh bắt cuối năm.

Khi cá voi dạt vào bờ hôm nay

Tục an táng cá Ông vẫn còn ở nhiều làng biển trong thành phố mới. Khi có cá voi hoặc cá heo lớn chết dạt vào bờ, ngư dân báo ban quản lý lăng, tổ chức lễ an táng tại bãi hoặc khu đất của lăng. Người phát hiện đầu tiên theo lệ cũ được xem như “trưởng nam”, để tang Ông. Sau vài năm, xương được cải táng vào lăng.

Ngày nay việc này còn liên quan đến quy định bảo vệ động vật hoang dã. Cá voi, cá heo là những loài được bảo vệ; khi gặp cá thể còn sống mắc cạn, việc đầu tiên là báo chính quyền và cơ quan chức năng để cứu hộ, không tự ý kéo, đẩy hay cắt lưới khi không có hướng dẫn. Với cá thể đã chết, nhiều nơi phối hợp giữa ngư dân, ban quản lý lăng và cơ quan chức năng để vừa giữ tục lệ vừa bảo đảm vệ sinh.

Sự kết hợp giữa tín ngưỡng cũ và ý thức bảo tồn mới là một điểm đáng chú ý của làng biển hôm nay. Tục thờ cá Ông, xét theo nghĩa văn hoá, vốn đã chứa thái độ tôn trọng với sinh vật biển lớn; khi gắn với hiểu biết khoa học, nó trở thành một lý do nữa để cộng đồng cùng giữ biển.

Dự lễ Nghinh Ông lần đầu: trình tự gợi ý

Lễ Nghinh Ông là sinh hoạt của cộng đồng ngư dân, khách đến dự cần giữ đúng vai người xem. Trình tự dưới đây giúp bạn thấy được các phần chính mà không làm phiền ai.

1. Kiểm lịch lễ năm đó qua thông báo của địa phương hoặc ban quản lý lăng, vì ngày có thể xê dịch.
2. Đến từ chiều hôm trước hoặc sáng sớm ngày nghinh để kịp thấy đoàn thuyền xuất phát; nên đặt chỗ ở sớm nếu đi Vũng Tàu dịp cuối tuần.
3. Đứng xem đoàn thuyền từ bờ, cầu cảng hoặc kè biển; không tự ý xin lên thuyền nghinh, vì thuyền này dành cho ban tế lễ và người được làng chỉ định.
4. Khi đoàn thuyền trở về và rước Ông vào lăng, đứng hai bên lối đi, không chen vào hàng rước.
5. Ở lại buổi tối để xem hát bả trạo, hát bội trong khuôn viên lăng, nếu năm đó có tổ chức.
6. Ăn uống ở các hàng quanh lễ hội, giữ vệ sinh, mang rác ra đúng chỗ; nhiều lăng nằm sát biển, rác dễ trôi ra biển.

Nếu mang theo máy ảnh, những cảnh đẹp nhất thường là đoàn thuyền lúc sáng sớm và hát bả trạo buổi tối. Hãy xin phép trước khi chụp cận các bậc cao niên trong ban tế lễ.

Làng biển trong thành phố mới

Việc Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào TP Hồ Chí Minh làm thành phố có thêm một dải làng chài dài, từ Long Sơn, Vũng Tàu qua Long Hải, Phước Hải tới Bình Châu, cộng với Cần Giờ vốn có sẵn. Lễ Nghinh Ông vì thế không còn là “lễ hội ở tỉnh bên” mà là lễ hội của chính thành phố.

Đời sống làng chài đang đổi nhanh: tàu lớn thay ghe nhỏ, du lịch lấn dần bãi biển, con cháu ngư dân nhiều người chuyển nghề. Lễ Nghinh Ông là một trong số ít dịp cả làng còn tụ lại đông đủ, các bậc cao niên truyền nghi thức cho lớp trẻ.

Với người nội đô, đi dự một lễ Nghinh Ông là cách để hiểu rằng TP Hồ Chí Minh mới không chỉ có nhà cao tầng và khu công nghiệp, mà còn có những làng biển giữ nếp tín ngưỡng hàng trăm năm.

Nếu bạn đi cùng trẻ nhỏ, đây cũng là dịp để kể cho các em về nghề biển, về cá voi, về cách ông bà ngày xưa đối đãi với biển cả. Những câu chuyện như vậy được nghe giữa tiếng trống lễ, mùi biển và đoàn thuyền thật thường ở lại lâu hơn mọi trang sách.

Câu hỏi thường gặp

Lễ Nghinh Ông Vũng Tàu tổ chức ở đâu?

Lễ lớn nhất ở Vũng Tàu diễn ra tại Lăng Ông Nam Hải ở khu Thắng Tam, nằm trong quần thể cùng đình Thắng Tam và miếu Bà. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc phường Vũng Tàu của TP Hồ Chí Minh.

Lễ Nghinh Ông diễn ra vào tháng nào?

Phần lớn các lễ Nghinh Ông trong vùng diễn ra vào tháng Tám âm lịch, như khoảng 16–18 tháng Tám ở Thắng Tam và khoảng 14–16 tháng Tám ở Cần Giờ theo lịch được nhắc phổ biến. Ngày cụ thể có thể xê dịch, nên kiểm thông báo từng năm.

Lễ Dinh Cô và lễ Nghinh Ông khác nhau thế nào?

Lễ Nghinh Ông thờ cá Ông, tức cá voi, thường vào tháng Tám âm lịch. Lễ Dinh Cô ở Long Hải thờ Cô theo truyền thuyết địa phương, diễn ra khoảng tháng Hai âm lịch. Cả hai đều là lễ hội của ngư dân, có đoàn thuyền, hát bội, nhưng đối tượng thờ và thời điểm khác nhau.

Hát bả trạo là gì?

Hát bả trạo là diễn xướng dân gian của ngư dân trong lễ cúng cá Ông. Một nhóm bạn chèo vừa diễn động tác chèo thuyền vừa hát theo nhịp, kể chuyện đi biển và ơn cứu nạn của Ông. Đây là phần đặc sắc nhất của lễ Nghinh Ông.

Khách có được lên thuyền nghinh Ông không?

Thuyền nghinh dành cho ban tế lễ, đội nhạc và người được làng chỉ định, khách không nên tự ý xin lên. Khách có thể đứng xem từ bờ, cầu cảng, kè biển. Một số nơi có thể có thuyền dịch vụ cho người xem, nhưng cần hỏi ban tổ chức và chú ý an toàn.

Đi xem lễ Nghinh Ông cần chuẩn bị gì?

Bạn nên đặt chỗ ở sớm, mang mũ, nước, áo khoác nhẹ vì gió biển, giày dép đi được trên đá và cát. Ăn mặc lịch sự khi vào lăng, giữ trật tự khi có nghi lễ, và để ý con nước nếu đứng xem gần kè biển.