Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một diễn ra quanh rằm tháng Giêng âm lịch mỗi năm, với cao điểm là lễ rước kiệu Bà đi qua các đường phố trung tâm. Đây là lễ hội cộng đồng lớn nhất của Bình Dương cũ, thu hút người dân từ khắp vùng, cả người Hoa lẫn người Việt, và đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.
Chùa Bà, tên chữ là Thiên Hậu cung, do cộng đồng người Hoa ở Thủ Dầu Một dựng để thờ Thiên Hậu, vị nữ thần được người đi biển, đi sông tôn kính. Chùa nằm ở khu trung tâm cũ gần chợ Thủ Dầu Một, nay thuộc phường Thủ Dầu Một của TP Hồ Chí Minh.
Bài này mô tả các phần chính của lễ hội như một sinh hoạt văn hoá, kèm gợi ý thực tế cho người muốn đi xem: đi lúc nào, đứng ở đâu, giữ an toàn ra sao giữa đám đông. Phần nghi lễ bên trong chùa chỉ được tả ở mức quan sát của người xem, không bàn về giáo lý hay ý nghĩa thờ cúng.
Thiên Hậu là ai và vì sao người Thủ Dầu Một thờ Bà
Thiên Hậu (còn gọi Mã Tổ, Thiên Hậu Thánh Mẫu) theo truyền thuyết là một người con gái họ Lâm ở vùng biển Phúc Kiến, được tôn làm nữ thần che chở người đi biển. Tín ngưỡng thờ Bà theo chân thương nhân, ngư dân người Hoa lan khắp các cảng Đông Nam Á, và có mặt ở Việt Nam từ Hội An tới Chợ Lớn, Thủ Dầu Một, Cà Mau.
Người Hoa ở Thủ Dầu Một làm nghề buôn bán gỗ, nông sản, gốm và vận chuyển bằng ghe trên sông Sài Gòn. Với họ, Bà là vị thần bảo hộ chuyến đi sông, chuyến buôn. Dần dần người Việt trong vùng cũng đến cúng bái, nên chùa Bà trở thành nơi sinh hoạt chung của cả cộng đồng đô thị, không còn riêng người Hoa.
Chính sự pha trộn này làm nên nét riêng của lễ hội: phần nghi lễ mang lối người Hoa, nhưng người tham gia, người xem, người góp công đều đủ thành phần. Nhiều gia đình người Việt ở Bình Dương coi việc đi chùa Bà đầu năm là thói quen như đi chợ Tết.
Việc lễ hội được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia ghi nhận chính giá trị cộng đồng ấy: một sinh hoạt được nhiều thế hệ cùng duy trì, có nghi thức, có diễn xướng, có sự tham gia rộng rãi. Danh hiệu cũng kéo theo trách nhiệm giữ nghi thức gốc, tránh biến lễ thành sự kiện thương mại thuần tuý.
Các phần chính của lễ hội
Chuẩn bị. Từ nhiều ngày trước rằm, chùa được trang hoàng đèn lồng, cờ phướn, hoa. Các đoàn lân sư rồng, đội nhạc, đội trống tập luyện; các hội đoàn người Hoa và nhiều đơn vị trong vùng đăng ký tham gia đoàn rước.
Lễ cúng tại chùa. Vào các ngày quanh rằm, chùa tổ chức lễ cúng theo nghi thức truyền thống, người dân đến dâng hương xin bình an đầu năm. Không khí trong chùa đông đúc, khói nhang dày, hàng người xếp lối vào ra.
Lễ rước kiệu. Cao điểm là lễ rước kiệu Bà ra khỏi chùa, đi theo một lộ trình qua các đường phố trung tâm Thủ Dầu Một rồi trở về. Kiệu được trang trí lộng lẫy, do nhiều người khiêng, đi giữa đoàn lân sư rồng, đội cờ, đội nhạc, xe hoa và các đoàn diễu hành.
Hoạt động bên lề. Dọc hai bên đường và quanh chùa có biểu diễn lân sư rồng, hát, các gian hàng ăn uống, đồ chơi trẻ em. Lễ hội thường kéo dài nhiều ngày, nhưng ngày rước là đông nhất.
Đoàn rước: xem gì cho khỏi bỏ sót
Đoàn rước thường dài, đi chậm, có nhiều tiết mục nối nhau. Phía đầu là đội cờ, đội trống mở đường; tiếp theo là các đoàn lân, sư, rồng với nhịp trống dồn dập, có lúc dừng lại biểu diễn ở các ngã tư. Người xem thích nhất là những màn lân leo cột, rồng uốn lượn dài hàng chục người cầm.
Giữa đoàn là kiệu Bà, được khiêng trang nghiêm, xung quanh có người cầm lọng, cầm hương. Khi kiệu đi qua, nhiều gia đình bày bàn hương án trước cửa nhà, cúng hoa quả, nhang đèn để đón. Đây là khoảnh khắc thể hiện rõ nhất tính cộng đồng của lễ hội: cả con phố cùng hướng về một đoàn rước.
Phía sau là xe hoa, các đoàn diễu hành mặc trang phục truyền thống, có khi có các nhân vật hoá trang theo tích truyện. Mỗi năm nội dung đoàn rước có thể khác, tuỳ ban tổ chức và các đoàn tham gia, nên đừng ngạc nhiên nếu năm nay khác năm trước.
Đi theo đoàn rước suốt lộ trình là việc khá mệt vì đông và chậm. Cách xem nhàn hơn là chọn một điểm đứng tốt, xem trọn đoàn đi qua, rồi đi đường tắt sang một đoạn khác để xem lần nữa những tiết mục mình thích, nhất là các màn lân rồng biểu diễn ở ngã tư.
Chuẩn bị đi xem lễ rước: những việc cụ thể
Lễ rước diễn ra giữa đám đông rất lớn trên các tuyến phố hẹp. Bảng sau giúp bạn chuẩn bị theo từng mối quan tâm; lịch trình, lộ trình cụ thể từng năm nên xem thông báo của địa phương trước vài ngày.
| Việc | Gợi ý |
|---|---|
| Biết ngày, giờ, lộ trình | Theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và ban quản trị chùa; lộ trình có thể đổi theo năm |
| Chỗ đứng xem | Chọn đoạn đường thẳng, có vỉa hè rộng, không đứng sát ngã tư nơi đoàn dừng biểu diễn và đông nhất |
| Gửi xe | Gửi xe ở bãi xa khu trung tâm rồi đi bộ vào; nhiều tuyến đường bị cấm xe trong giờ rước |
| Trẻ nhỏ, người già | Ghi số điện thoại người nhà lên tay hoặc túi áo trẻ; hẹn một điểm gặp nếu lạc |
| Tài sản | Mang ít đồ, đeo túi phía trước, cẩn thận điện thoại khi giơ lên quay phim |
| Thời tiết | Tháng Giêng thường nắng, hanh; mang nước, mũ, quạt cầm tay |
Nếu bạn ngại đông, có thể đến chùa vào ngày thường sau lễ hội để xem kiến trúc, hoặc đứng xem từ đoạn cuối lộ trình khi đoàn đã thưa hơn.
Bốn điều hay hiểu sai về lễ hội chùa Bà
“Lễ của riêng người Hoa.” Chùa do cộng đồng người Hoa dựng và nghi thức mang lối người Hoa, nhưng từ lâu người Việt tham gia đông không kém, cả trong đoàn rước, ban tổ chức lẫn người xem. Đây là lễ hội chung của đô thị Thủ Dầu Một.
“Chỉ có một ngày.” Ngày rước là cao điểm, nhưng sinh hoạt ở chùa kéo dài nhiều ngày trước và sau rằm. Người ngại đông có thể đến những ngày đầu hoặc sau lễ để xem chùa trang hoàng, không khí vẫn rộn ràng mà dễ đi hơn.
“Phải cúng mới được vào.” Không ai bắt khách phải cúng. Bạn có thể vào chùa, đứng xem đoàn rước, chụp ảnh từ xa mà không cần dâng lễ. Ai muốn dâng hương thì mua nhang ở quầy của chùa và làm theo hướng dẫn.
“Lộ trình năm nào cũng như năm nào.” Lộ trình và giờ rước có thể thay đổi tuỳ tình hình giao thông, công trình đang thi công, quy mô đoàn. Đừng dựa vào ảnh hay video năm trước để chọn chỗ đứng; xem thông báo của năm đó.
Chùa Bà trong mạng lưới người Hoa đất Thủ
Người Hoa ở Thủ Dầu Một không đông như ở Chợ Lớn, nhưng có mặt sớm và nắm nhiều nghề quan trọng: buôn gỗ, buôn nông sản, làm gốm ở Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, mở tiệm thuốc bắc, tiệm vàng quanh chợ. Họ tổ chức theo bang như ở Chợ Lớn, và chùa Bà là nơi các bang cùng hướng về, vì Thiên Hậu là vị thần chung của người đi sông đi biển.
Chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu, nên phần lớn những gì bạn thấy hôm nay là kết quả của các đợt sửa chữa, mở rộng về sau. Điều đó không làm giảm giá trị của chùa: với một di tích đang hoạt động, sự tiếp nối của cộng đồng qua các lần trùng tu cũng là một phần của di sản.
Ngoài chùa Bà, người Hoa ở Bình Dương cũ còn giữ các hội quán, miếu nhỏ ở Lái Thiêu, Búng, Dĩ An. Những nơi này ít người ngoài biết, nhưng là chỗ tốt để thấy đời sống cộng đồng người Hoa ngoài trung tâm, gắn với nghề gốm và vườn trái cây.
Lễ hội trong đời sống đô thị Bình Dương cũ
Ba thập niên công nghiệp hoá đã biến Thủ Dầu Một từ thị xã nhỏ thành đô thị lớn với rất nhiều người nhập cư. Với nhiều công nhân, người lao động từ miền Trung, miền Bắc, miền Tây, lễ rước chùa Bà là dịp đầu tiên họ thấy một lễ hội đường phố kiểu người Hoa. Không ít gia đình trẻ lấy đó làm dịp đưa con đi chơi đầu năm, như một phần của cái Tết ở thành phố mới.
Lễ hội cũng là dịp kinh tế quan trọng của khu trung tâm: hàng quán, chợ, khách sạn quanh chùa đông khách. Chính quyền và ban tổ chức những năm gần đây chú ý hơn tới phân luồng giao thông, an ninh, vệ sinh, vì lượng người tăng nhanh theo dân số vùng.
Từ 2025, Thủ Dầu Một thuộc TP Hồ Chí Minh, và lễ rước chùa Bà trở thành một trong những lễ hội đường phố lớn của cả thành phố mới, đứng cạnh các sinh hoạt rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn. Người nội đô cũ có thêm một lựa chọn đi xem lễ hội đầu năm chỉ cách vài chục cây số.
Đi chùa Bà ngày thường: kiến trúc và không gian
Ngoài mùa lễ, chùa Bà là nơi yên tĩnh hơn nhiều. Kiến trúc mang lối Hoa với mái ngói, tượng trang trí trên nóc, cột và bao lam chạm khắc. Chính điện thờ Bà Thiên Hậu, hai bên thờ các vị khác theo tín ngưỡng của người Hoa. Sân trước rộng, có lò hương lớn.
Một nét quen thuộc của chùa Bà ở Thủ Dầu Một là vào đầu năm, nhiều người đến xin “lộc” bình an, mua đèn, mua vòng nhang treo trong chùa. Đây là tục lệ dân gian, mỗi người tham gia theo cách của mình; người đến tham quan không bắt buộc làm theo, chỉ cần giữ thái độ tôn trọng.
Từ chùa, bạn có thể đi bộ ra chợ Thủ Dầu Một, dãy phố cổ và bờ sông Sài Gòn ở đường Bạch Đằng, hoặc ghé chùa Hội Khánh, nhà thờ Chánh toà Phú Cường gần đó. Một buổi sáng như vậy cho thấy nhiều lớp văn hoá của đất Thủ chỉ trong vài trăm mét.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội chùa Bà Bình Dương diễn ra ngày nào?
Lễ hội diễn ra quanh rằm tháng Giêng âm lịch, thường kéo dài vài ngày với cao điểm là ngày rước kiệu. Ngày giờ và lộ trình cụ thể thay đổi theo từng năm, nên bạn xem thông báo của địa phương và ban quản trị chùa trước khi đi.
Chùa Bà Thủ Dầu Một nay thuộc phường nào?
Chùa nằm ở khu trung tâm cũ của Thủ Dầu Một, gần chợ, vùng phường Phú Cường cũ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc phường Thủ Dầu Một của TP Hồ Chí Minh. Phường mới gồm Phú Cường, Chánh Nghĩa, Phú Thọ, Hiệp Thành và một phần Chánh Mỹ cũ.
Lễ rước có cấm xe các tuyến đường không?
Thường trong giờ rước, các tuyến đường đoàn đi qua bị hạn chế hoặc cấm xe để đảm bảo an toàn. Bạn nên gửi xe ở bãi xa trung tâm rồi đi bộ vào và theo dõi thông báo phân luồng của địa phương trước ngày lễ.
Người không phải người Hoa có tham gia được không?
Được. Lễ hội chùa Bà từ lâu đã là sinh hoạt chung của cả cộng đồng Thủ Dầu Một, người Việt tham gia rất đông, cả trong đoàn rước lẫn người xem. Chỉ cần giữ trật tự, tôn trọng nghi lễ và không chen lấn đoàn rước.
Mang trẻ nhỏ đi xem có an toàn không?
Có thể đi nếu chuẩn bị kỹ: chọn chỗ đứng có vỉa hè rộng, tránh ngã tư đông, ghi số điện thoại người nhà lên tay hoặc áo của trẻ, hẹn điểm gặp nếu lạc. Nếu trẻ quá nhỏ, nên xem từ đoạn cuối lộ trình khi đoàn đã thưa người hơn.
Lễ hội chùa Bà khác lễ rằm tháng Giêng ở Chợ Lớn thế nào?
Cả hai đều là sinh hoạt rằm tháng Giêng của người Hoa, nhưng ở Thủ Dầu Một trọng tâm là một lễ rước kiệu lớn qua đường phố, còn ở Chợ Lớn sinh hoạt rải ra ở nhiều hội quán, với múa lân, đèn lồng, dâng hương. Hai nơi bổ sung cho nhau nếu bạn muốn xem cả hai.