Gốm Lái Thiêu và gốm Bình Dương: chén con gà, men lam và các vùng lò cũ

Gốm Lái Thiêu là dòng gốm dân dụng nổi tiếng của Bình Dương cũ, được biết nhiều nhất qua những chiếc chén, tô vẽ con gà, hoa lá bằng men xanh lam hoặc nhiều màu trên nền trắng ngà. Cùng với Lái Thiêu, các vùng Chánh Nghĩa (Thủ Dầu Một) và Tân Phước Khánh (Tân Uyên) tạo thành ba vùng lò lâu đời của gốm Bình Dương.

Nghề gốm ở đây gắn với người Hoa từ các vùng gốm nổi tiếng của Quảng Đông, Phúc Kiến đến lập lò từ thế kỷ 19, cùng thợ Việt học nghề và phát triển. Từ thập niên 1990, gốm Bình Dương chuyển mạnh sang sản xuất công nghiệp, xuất khẩu chậu cảnh, đồ trang trí đi nhiều nước.

Từ 1/7/2025, Lái Thiêu là tên một phường của TP Hồ Chí Minh, gồm Lái Thiêu, Bình Nhâm và một phần Vĩnh Phú cũ; Tân Phước Khánh cũ thuộc phường Tân Khánh; Chánh Nghĩa cũ thuộc phường Thủ Dầu Một. Bài này kể ngắn lịch sử, cách nhận gốm Lái Thiêu và nơi còn có thể xem nghề.

Vì sao gốm phát triển ở Lái Thiêu

Lái Thiêu nằm bên sông Sài Gòn, có đất sét tốt, nhiều củi từ rừng phía bắc và đường sông thuận tiện chở hàng xuống Sài Gòn, Chợ Lớn. Ba điều kiện ấy, cộng với tay nghề của thợ người Hoa, làm nên một trung tâm gốm từ thế kỷ 19. Các lò ban đầu do các nhóm người Hoa gốc Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu lập, mỗi nhóm có kiểu sản phẩm và men riêng.

Thị trường chính của gốm Lái Thiêu là đồ dùng hằng ngày cho người dân Nam Bộ: chén, tô, đĩa, bình, hũ, lu, chậu, đồ thờ. Gốm theo ghe xuống miền Tây, lên miền Đông, có mặt trong bếp của hầu hết các gia đình bình dân. Đó là lý do nhiều người miền Nam lớn tuổi vẫn nhớ chiếc chén con gà trong bữa cơm thời thơ ấu.

Cùng thời, các lò ở Chánh Nghĩa gần trung tâm Thủ Dầu Một và ở Tân Phước Khánh bên phía Tân Uyên cũng phát triển, mỗi nơi có thế mạnh riêng: Chánh Nghĩa với đồ gia dụng, Tân Phước Khánh với lu, khạp, đồ gốm thô cỡ lớn. Ba vùng này dựa vào nhau về thợ, men, đất và thị trường.

Gốm cũng gắn chặt với cộng đồng người Hoa ở Lái Thiêu: các chủ lò, thợ cả, người buôn gốm thường thuộc cùng một bang, sinh hoạt ở cùng hội quán, miếu. Nghề được truyền trong gia đình và trong nhóm đồng hương, nên mỗi lò giữ được phong cách riêng qua nhiều đời, cho tới khi thị trường và đô thị hoá làm thay đổi tất cả.

Nhận diện gốm Lái Thiêu xưa

Chén con gà. Biểu tượng nổi tiếng nhất. Hình con gà trống vẽ nhanh bằng vài nét bút men màu, bên cạnh có cây chuối hoặc bụi cỏ. Mỗi chiếc vẽ tay nên không chiếc nào giống hệt chiếc nào.

Men lam và men nhiều màu. Gốm Lái Thiêu có dòng vẽ lam trên nền trắng ngà và dòng vẽ nhiều màu như xanh lá, vàng, đỏ, hồng. Nét vẽ phóng khoáng, không cầu kỳ như gốm cung đình.

Xương gốm. Xương gốm dày vừa, màu ngà hoặc xám nhạt, không trong mỏng như sứ. Đáy thường để mộc, có vết kê khi nung.

Đề tài dân dã. Gà, cá, hoa mai, hoa cúc, chim, tôm, cua, chữ phúc, chữ thọ. Đề tài gần với đời sống nông thôn, khác gốm Biên Hoà hay gốm Hoa nhập khẩu.

Dấu hiệu đồ mới làm giả cũ. Men quá bóng đều, nét vẽ cứng giống in, đáy sạch không vết kê, giá rẻ bất thường so với lời quảng cáo “đồ xưa”. Người chơi gốm cổ thường khuyên nhìn kỹ đáy và chân đế.

Ba vùng lò cũ của gốm Bình Dương

Ranh giới giữa các vùng lò không tuyệt đối, thợ và kiểu sản phẩm có thể đi qua lại. Bảng dưới chỉ là hình dung khái quát.

Từ cuối thế kỷ 20, sản xuất gốm dời dần ra các khu đất rộng hơn ở Tân Uyên, Bắc Tân Uyên cũ và các cụm sản xuất tập trung, vì khói lò không còn phù hợp với khu dân cư đông đúc. Nhiều lò cũ trong khu dân cư Lái Thiêu, Chánh Nghĩa đã ngừng.

Vì vậy khi tìm hiểu gốm Bình Dương hôm nay, bạn cần phân biệt nơi lịch sử (Lái Thiêu, Chánh Nghĩa, Tân Phước Khánh) và nơi đang sản xuất (các cụm, khu sản xuất mới ở phía bắc và phía đông). Hai loại địa điểm cho hai trải nghiệm khác nhau: một bên là ký ức, nhà cổ, lò cũ; một bên là xưởng lớn, hàng xuất khẩu.

Đất, men và màu: nguyên liệu của gốm Bình Dương

Gốm Bình Dương dùng đất sét khai thác tại chỗ và vùng lân cận, có loại dẻo dùng để chuốt, có loại pha cát để làm đồ thô cỡ lớn. Đất được ngâm, lọc, nhào kỹ để loại tạp chất trước khi lên bàn xoay hoặc đổ khuôn. Chất lượng đất quyết định độ bền, màu xương gốm và tỉ lệ hỏng khi nung.

Men truyền thống được pha từ tro củi, đá, đất, và các khoáng chất tạo màu. Men lam lấy màu từ oxit coban, men xanh lá từ đồng, men nâu vàng từ sắt. Thợ vẽ dùng bút lông chấm men lên mộc gốm, rồi phủ men trong. Công thức pha men là bí quyết của từng lò, ít khi truyền ra ngoài.

Khi chuyển sang sản xuất công nghiệp, nhiều cơ sở dùng men và màu pha sẵn, khuôn thạch cao, máy ép, giúp sản phẩm đồng đều và nhanh hơn. Đổi lại, nét riêng của từng lò mờ đi. Người sưu tầm vì vậy quý những món làm hoàn toàn bằng tay của các lò cũ hơn hàng công nghiệp cùng mẫu.

Lò bầu, lò ống và cách nung xưa

Gốm xưa ở Bình Dương nung bằng lò đốt củi, phổ biến là lò ống (lò rồng) – một lò dài xây dọc theo triền dốc, có nhiều cửa châm củi dọc thân – và lò bao, lò bầu với các khoang nối tiếp. Nhiệt độ được điều chỉnh bằng kinh nghiệm của thợ đốt lò qua màu lửa và tiếng lửa.

Một mẻ nung có thể kéo dài nhiều ngày đêm, cả xóm thợ thay nhau canh lửa. Sản phẩm ở các vị trí khác nhau trong lò ra màu men khác nhau, nên mỗi mẻ gốm đều có độ không đồng nhất – điều làm nên vẻ riêng của gốm thủ công nhưng cũng là nỗi lo của chủ lò.

Ngày nay nhiều cơ sở chuyển sang lò ga, lò điện để kiểm soát nhiệt chính xác và giảm khói. Vài lò củi còn sót lại được giữ như dấu tích nghề, có nơi mở cho khách xem. Nếu bạn may mắn gặp một lò cũ còn đỏ lửa, đó là trải nghiệm hiếm ở thành phố hôm nay.

Một số lò cũ được giới nghiên cứu, bảo tàng đề xuất giữ lại như di tích công nghiệp – thủ công, vì chúng là bằng chứng vật chất của cả một ngành nghề từng nuôi sống hàng nghìn gia đình. Nếu bạn biết một lò cũ sắp bị phá, chụp ảnh, ghi chép lại cấu trúc và lời kể của người thợ cũng là một cách góp phần lưu giữ.

Từ gốm dân dụng đến gốm xuất khẩu

Từ thập niên 1990, gốm Bình Dương bước vào giai đoạn sản xuất công nghiệp hoá. Nhiều cơ sở chuyển sang làm gốm mỹ nghệ, chậu cảnh cỡ lớn, đồ trang trí sân vườn cho thị trường châu Âu, Mỹ, Nhật. Kỹ thuật men màu, men rạn, men chảy được cải tiến, mẫu mã theo đơn đặt hàng của khách nước ngoài.

Cùng lúc, các nhà máy gốm sứ công nghiệp quy mô lớn đặt ở các khu công nghiệp Bình Dương, sản xuất sứ vệ sinh, gạch men, đồ sứ gia dụng. Ranh giới giữa “gốm làng nghề” và “gốm công nghiệp” mờ dần; nhiều gia đình làm gốm truyền thống trở thành chủ doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Nếu bạn quan tâm doanh nghiệp gốm sứ trong vùng, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang. Còn với người yêu gốm xưa, chiếc chén con gà Lái Thiêu nay trở thành món sưu tầm, xuất hiện ở các tiệm đồ cũ, chợ đồ xưa trong thành phố.

Đi tìm gốm Lái Thiêu hôm nay

Muốn xem gốm Lái Thiêu xưa, nơi đáng đến là các bảo tàng có trưng bày gốm Nam Bộ ở TP Hồ Chí Minh và Bình Dương cũ, cùng các bộ sưu tập tư nhân thỉnh thoảng mở triển lãm. Ở đó bạn được nhìn gốm có nguồn gốc rõ ràng, có chú thích niên đại, khác với đồ bán ngoài chợ.

Muốn xem nghề đang sống, có thể tìm đến các cơ sở gốm còn hoạt động ở vùng Tân Phước Khánh, Tân Uyên cũ hoặc các khu sản xuất mới, nơi một số cơ sở cho khách tham quan, có lớp trải nghiệm nặn, vẽ gốm. Nên liên hệ trước vì đây là nơi sản xuất, không phải điểm du lịch thường trực.

Ở Lái Thiêu, bạn có thể kết hợp đi xem nhà cổ, chợ Lái Thiêu, vườn trái cây vào mùa, để thấy bối cảnh của một vùng từng là thủ phủ gốm dân dụng của miền Nam. Đó cũng là cách hiểu vì sao chiếc chén con gà gợi nhớ đến thế với người Nam Bộ.

Gốm Lái Thiêu trong ký ức Nam Bộ

Với nhiều gia đình miền Nam, bộ chén con gà, cái tô vẽ hoa, cái hũ đựng mỡ là đồ dùng quen thuộc suốt nhiều thập niên, trước khi đồ nhựa, đồ sứ công nghiệp tràn ngập. Hình ảnh chiếc chén con gà vì thế gắn với bữa cơm gia đình, với nhà ông bà ở quê, và trở thành biểu tượng của một thời.

Những năm gần đây, nhiều nhà hàng, quán ăn ở Sài Gòn dùng lại chén con gà, tô vẽ tay để tạo không khí xưa. Một số cơ sở làm lại mẫu chén con gà theo lối cũ, phục vụ nhu cầu này. Đây là cách một sản phẩm dân dụng bước sang đời sống mới, như một ký ức được làm mới.

Hiểu gốm Lái Thiêu không chỉ là hiểu một kỹ thuật, mà là hiểu một nền văn hoá vật chất của người Nam Bộ: giản dị, phóng khoáng, gần gũi, được nhiều cộng đồng cùng tạo nên.

Câu hỏi thường gặp

Chén con gà Lái Thiêu là gì?

Đó là loại chén ăn cơm bằng gốm Lái Thiêu vẽ hình con gà trống bằng men màu trên nền trắng ngà, phổ biến trong các gia đình Nam Bộ suốt thế kỷ 20. Mỗi chiếc vẽ tay nên nét vẽ khác nhau. Ngày nay chén con gà xưa là món sưu tầm.

Gốm Lái Thiêu khác gốm Biên Hoà thế nào?

Gốm Lái Thiêu chủ yếu là đồ dân dụng vẽ men lam hoặc nhiều màu trên nền trắng ngà, nét vẽ phóng khoáng. Gốm Biên Hoà, phát triển từ trường mỹ nghệ ở Biên Hoà, nổi tiếng với men màu như xanh đồng trổ bông, đề tài và kỹ thuật trang trí công phu hơn.

Lái Thiêu nay thuộc phường nào?

Từ 1/7/2025, phường Lái Thiêu của TP Hồ Chí Minh gồm phường Lái Thiêu, Bình Nhâm và một phần Vĩnh Phú của thành phố Thuận An cũ. Đây là vùng lò gốm và vườn trái cây nổi tiếng của Bình Dương cũ.

Mua gốm Lái Thiêu xưa ở đâu?

Gốm xưa thường xuất hiện ở các tiệm đồ cũ, chợ đồ xưa và giới sưu tầm. Cần cẩn thận vì có nhiều đồ mới làm giả cũ; nên nhờ người có kinh nghiệm xem giúp, nhìn kỹ đáy, chân đế, men và nét vẽ trước khi mua.

Có thể tham quan lò gốm ở Bình Dương cũ không?

Một số cơ sở gốm ở vùng Tân Phước Khánh, Tân Uyên cũ và các khu sản xuất mới có đón khách tham quan, có lớp trải nghiệm nặn và vẽ gốm. Đây là nơi sản xuất nên bạn cần liên hệ trước để hỏi lịch và điều kiện.