Nếu chỉ chọn vài ngôi chùa để hiểu lịch sử kiến trúc của TP Hồ Chí Minh mới, nên bắt đầu từ chùa Giác Lâm (thường được xem là chùa cổ nhất Sài Gòn, theo tư liệu của chùa dựng giữa thế kỷ 18), chùa Giác Viên, chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) ở nội đô cũ; chùa Hội Khánh ở Thủ Dầu Một; và Thích Ca Phật Đài ở Vũng Tàu. Mỗi nơi đại diện cho một lớp thời gian và một lối kiến trúc khác nhau.
Bài này nhìn các ngôi chùa như di tích kiến trúc – lịch sử – văn hoá: được dựng khi nào, ai dựng, nét kiến trúc nào đáng xem, nay nằm ở đâu trên bản đồ mới. Phần giáo lý, nghi lễ tôn giáo không thuộc phạm vi bài.
Các mốc năm dựng chùa trong bài là theo tư liệu phổ biến của chính các di tích; nhiều chùa trùng tu nhiều lần nên kiến trúc hôm nay không hẳn là kiến trúc buổi đầu.
Chùa cổ Nam Bộ: những nét chung
Chùa cổ ở Gia Định – Biên Hoà xưa phần lớn ra đời trong thế kỷ 18–19, khi cư dân người Việt đã ổn định, có của cải để góp dựng chùa. Nhiều chùa do thiền sư từ miền Trung hoặc người Hoa vào khai sơn, nên kiến trúc pha trộn lối chùa Việt miền Trung với trang trí kiểu Hoa Nam.
Bố cục thường gặp là kiểu chữ “tam” hoặc chữ “quốc”: chánh điện, giảng đường, nhà tổ nối nhau theo chiều sâu, quanh có sân, hành lang. Cột gỗ tròn, kèo chạm, bao lam sơn son thếp vàng; mái ngói âm dương thấp. Bên trong có rất nhiều tượng gỗ cổ, đặt dày đặc trên các bệ thờ, là điểm đặc trưng của chùa cổ Nam Bộ so với chùa miền Bắc.
Một nét riêng nữa là sự hiện diện của các vị thần dân gian trong chùa: nhiều chùa cổ Nam Bộ có điện thờ Bà Chúa Xứ, Quan Thánh, Ông Địa, phản ánh việc chùa vừa là nơi tu hành vừa là chỗ dựa tinh thần cho dân khẩn hoang trong những thế kỷ đầu. Đây là lớp văn hoá đáng để ý khi đọc kiến trúc một ngôi chùa ở vùng này.
Ngoài khuôn viên thường có vườn tháp – nơi đặt tháp mộ các vị trụ trì qua nhiều đời. Vườn tháp là phần ít thay đổi nhất qua các lần trùng tu, nên là nơi tốt để thấy niên đại thật của một ngôi chùa.
Năm ngôi chùa đại diện cho năm lớp thời gian
Danh sách sau chọn những ngôi chùa có giá trị di tích được biết đến rộng rãi, nằm ở cả ba vùng của TP Hồ Chí Minh mới. Năm dựng theo tư liệu phổ biến của di tích.
| Chùa | Vùng (nay thuộc) | Niên đại khởi dựng | Điểm đáng xem |
|---|---|---|---|
| Giác Lâm | Tân Bình cũ (phường Bảy Hiền) | Giữa thế kỷ 18 (thường ghi 1744) | Kiến trúc gỗ cổ, hàng trăm tượng gỗ, vườn tháp |
| Giác Viên | Quận 11 cũ (phường Bình Thới) | Thế kỷ 19 | Chạm khắc gỗ tinh xảo, không gian yên tĩnh trong hẻm |
| Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) | Đa Kao cũ | Đầu thế kỷ 20 | Lối kiến trúc Hoa, tượng gỗ và phù điêu đất nung |
| Hội Khánh | Thủ Dầu Một cũ | Thế kỷ 18 (thường ghi 1741) | Chùa cổ của đất Thủ, tượng gỗ, kiến trúc truyền thống |
| Thích Ca Phật Đài | Vũng Tàu | Giữa thế kỷ 20 | Quần thể tượng trên sườn núi Lớn nhìn ra biển |
Đi hết năm nơi cần ít nhất hai ngày vì trải trên ba vùng. Nếu chỉ có một buổi ở nội đô, Giác Lâm và Ngọc Hoàng là hai điểm cho thấy rõ nhất sự khác nhau giữa chùa Việt cổ và chùa mang lối Hoa.
Chùa Giác Lâm: lớp cổ nhất của Sài Gòn
Chùa Giác Lâm nằm trên đường Lạc Long Quân, khu Tân Bình cũ, nay thuộc phường Bảy Hiền. Theo tư liệu của chùa, chùa được dựng năm 1744, thời chúa Nguyễn, khi vùng này còn là gò đất cao giữa ruộng vườn – vùng Gò Cẩm Đệm theo cách gọi xưa. Chùa được nhiều đời trùng tu, nhưng phần kiến trúc gỗ chính vẫn giữ lối xưa.
Điều gây ấn tượng mạnh nhất ở Giác Lâm là số lượng tượng gỗ cổ, đặt kín trên các bệ thờ trong chánh điện và nhà tổ, cùng hệ thống cột gỗ lớn khắc câu đối. Chùa cũng có các bao lam chạm trổ, đồ thờ cổ và một vườn tháp phía trước. Trong khuôn viên có tháp nhiều tầng được xây thêm về sau, thành điểm nhận diện từ xa.
Đến Giác Lâm, bạn nên đi chậm trong chánh điện, đọc câu đối, ngắm tượng, rồi ra vườn tháp. Đây là nơi để cảm nhận Sài Gòn của thế kỷ 18 – một vùng làng quê có chùa trên gò – trước khi thành đô thị.
Chùa Giác Lâm còn được nhắc trong lịch sử như một trung tâm tu học của vùng Gia Định xưa, nơi nhiều vị sư có tiếng từng trụ trì hoặc tu học. Vì vậy các bia, câu đối trong chùa là tư liệu quý cho người nghiên cứu lịch sử Phật giáo và lịch sử địa phương Nam Bộ.
Chùa Giác Viên và chùa Ngọc Hoàng: hai lối kiến trúc
Chùa Giác Viên nằm sâu trong một con hẻm ở khu quận 11 cũ, gần đầm Sen. Chùa thường được nhắc là có liên hệ với chùa Giác Lâm qua các đời trụ trì, và nổi tiếng với nghệ thuật chạm khắc gỗ trên bao lam, khánh thờ, cùng nhiều tượng gỗ cổ. Vì nằm khuất, chùa ít khách, phù hợp cho người muốn ngắm chi tiết trong yên tĩnh.
Chùa Ngọc Hoàng (Phước Hải tự) ở khu Đa Kao cũ ra đời muộn hơn, đầu thế kỷ 20, do người Hoa gốc Quảng Đông dựng. Kiến trúc mang đậm lối Hoa: mái ngói lưu ly, tượng gốm trên nóc, chính điện tối, nhiều khói nhang, tượng gỗ và phù điêu đất nung kể các tích truyện. Chùa thờ Ngọc Hoàng cùng nhiều vị thần của tín ngưỡng dân gian người Hoa, nên khác hẳn các chùa Việt.
Đi Giác Viên rồi Ngọc Hoàng trong cùng ngày là cách tốt để thấy hai nhánh văn hoá cùng tồn tại ở Sài Gòn: chùa Việt với gỗ chạm trầm mặc và chùa mang lối Hoa với gốm màu, khói nhang và nhiều vị thần dân gian.
Chùa Hội Khánh ở Thủ Dầu Một
Chùa Hội Khánh là ngôi chùa cổ của Bình Dương cũ, nằm ở khu trung tâm Thủ Dầu Một, nay thuộc phường Thủ Dầu Một. Theo tư liệu của chùa, chùa được lập từ thế kỷ 18 và qua nhiều lần trùng tu. Chùa được biết đến với hệ thống tượng gỗ cổ, các bao lam chạm khắc và vai trò trong đời sống văn hoá của đất Thủ suốt nhiều thế kỷ.
Trong khuôn viên chùa có pho tượng Phật nằm lớn được xây thêm ở thời gần đây, trở thành điểm nhận diện của chùa với khách phương xa. Người muốn tìm hiểu kiến trúc cổ nên dành thời gian cho chánh điện và nhà tổ, nơi giữ phần lớn hiện vật xưa.
Chùa nằm gần chùa Bà Thiên Hậu, chợ Thủ Dầu Một và nhà thờ Chánh toà Phú Cường, nên rất dễ kết hợp thành một buổi đi bộ tìm hiểu các lớp văn hoá ở trung tâm đất Thủ.
Với người Bình Dương cũ, Hội Khánh không chỉ là một di tích mà còn là nơi gắn với ký ức của nhiều thế hệ học trò, gia đình trong vùng, nơi họ đến vào các dịp rằm, lễ, Tết. Trong những năm đô thị hoá nhanh, chùa là một trong số ít không gian xưa còn lại giữa trung tâm Thủ Dầu Một.
Thích Ca Phật Đài và các chùa trên núi ở Vũng Tàu
Ở Vũng Tàu, các ngôi chùa phần lớn ra đời trong thế kỷ 20 và gắn với cảnh quan núi biển. Thích Ca Phật Đài trên sườn núi Lớn được xây trong khoảng cuối thập niên 1950 – đầu thập niên 1960, là một quần thể gồm tượng Phật lớn, các tượng diễn tả cuộc đời Đức Phật, tháp và khu vườn trên sườn núi nhìn ra biển.
Trên núi Nhỏ có Niết Bàn Tịnh Xá, xây vào khoảng cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970, nổi bật với tượng Phật nằm và kiến trúc nhìn ra Bãi Dâu, Bãi Trước. Hai nơi này hấp dẫn người tham quan không chỉ vì kiến trúc mà vì vị trí: đứng trên đó có thể ngắm vịnh Gành Rái, thành phố và tàu thuyền ra vào.
Khác với chùa cổ trong nội đô, các công trình ở Vũng Tàu nằm trên sườn dốc, cần leo nhiều bậc. Bạn nên đi buổi sáng hoặc chiều muộn, mang nước, giày đế bám, và chú ý giữ trật tự vì đây là nơi sinh hoạt tôn giáo đang hoạt động.
Trùng tu: vì sao chùa cổ khó giữ nguyên
Hầu hết chùa cổ ở thành phố đã qua nhiều lần trùng tu. Gỗ ở khí hậu nóng ẩm bị mối mọt, ngói vỡ, tường thấm; chiến tranh, cháy nổ, lũ lụt làm hư hại; và nhu cầu sinh hoạt tăng lên khiến chùa phải mở rộng. Mỗi lần trùng tu là một lần đánh đổi giữa giữ nguyên và làm mới.
Những thay đổi hay gặp là thay cột gỗ bằng cột bê tông giả gỗ, lát gạch men thay gạch tàu, sơn lại tượng gỗ bằng màu công nghiệp, xây thêm tháp, tượng lớn bằng xi măng. Các hạng mục mới giúp chùa khang trang, nhưng làm mờ dấu vết xưa. Với chùa đã xếp hạng di tích, việc trùng tu phải tuân theo quy định bảo tồn, nên phần cổ thường được giữ kỹ hơn.
Khi tham quan, bạn có thể tự tập phân biệt: gỗ cũ có thớ, vết nứt tự nhiên, màu trầm; tượng cổ có nét chạm mềm, lớp sơn bong tróc; gạch tàu cũ mòn ở lối đi. Biết nhìn như vậy, một ngôi chùa trùng tu nhiều lần vẫn cho bạn thấy được những lớp thời gian chồng lên nhau.
Tham quan chùa như một di tích: trình tự gợi ý
Để chuyến đi có thu hoạch thay vì chỉ chụp vài tấm ảnh, bạn có thể đi theo trình tự sau ở bất kỳ ngôi chùa cổ nào.
- Đọc bảng giới thiệu di tích ở cổng: năm khởi dựng, các lần trùng tu, cấp xếp hạng di tích.
- Đi một vòng bên ngoài, nhìn mái, nóc, tường để đoán phần nào cũ, phần nào mới xây thêm.
- Vào chánh điện, quan sát cột, kèo, bao lam, tượng gỗ; đọc câu đối nếu biết chữ Hán hoặc có bản dịch.
- Ghé nhà tổ, nơi thờ các vị trụ trì qua các đời, thường giữ nhiều hiện vật cổ.
- Ra vườn tháp, đọc tên và năm trên các tháp mộ để hình dung lịch sử chùa.
- Giữ trật tự, ăn mặc kín đáo, không chụp ảnh khi có nghi lễ, không chạm vào tượng, đồ thờ.
Nếu chùa có người trông coi hoặc sư cô, sư thầy sẵn lòng trò chuyện, hỏi về lịch sử chùa là cách nhanh nhất để biết những điều không có trên bảng giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nào cổ nhất Sài Gòn?
Chùa Giác Lâm thường được xem là chùa cổ nhất Sài Gòn còn lại, theo tư liệu của chùa được dựng năm 1744. Một số chùa khác cũng có niên đại thế kỷ 18 nhưng đã trùng tu nhiều. Khi so sánh tuổi chùa, nên hiểu đó là năm khởi dựng, không phải tuổi của kiến trúc hiện nay.
Chùa Giác Lâm nay thuộc phường nào?
Chùa Giác Lâm nằm trên đường Lạc Long Quân, khu quận Tân Bình cũ. Theo bảng sắp xếp từ 1/7/2025, khu vực các phường 10, 11, 12 của Tân Bình cũ thuộc phường Bảy Hiền; bạn nên tra theo địa chỉ cụ thể khi đi.
Chùa Ngọc Hoàng có phải chùa Phật giáo không?
Chùa Ngọc Hoàng, tên chữ Phước Hải tự, do người Hoa dựng đầu thế kỷ 20, thờ Ngọc Hoàng cùng nhiều vị thần dân gian người Hoa và có thờ Phật. Về chức năng và kiến trúc, chùa gần với miếu, điện của người Hoa hơn là chùa Việt truyền thống.
Đi Thích Ca Phật Đài Vũng Tàu cần lưu ý gì?
Quần thể nằm trên sườn núi Lớn, có nhiều bậc thang, nên đi buổi sáng hoặc chiều muộn, mang nước, giày đế bám. Ăn mặc kín đáo, giữ trật tự vì đây là nơi sinh hoạt tôn giáo. Giờ mở cửa nên hỏi trước.
Tham quan chùa có phải trả phí không?
Hầu hết các chùa cổ không thu vé vào cửa. Khách có thể công đức tuỳ tâm vào thùng công đức. Một số khu vực trong chùa có thể hạn chế khách vào, đặc biệt khi có nghi lễ, nên để ý biển báo và hỏi người trông coi.