Triều cường ở TP.HCM là hiện tượng mực nước sông Sài Gòn, sông Nhà Bè và các kênh rạch dâng cao theo con nước từ biển, tràn qua bờ và cống ngược vào đường, hẻm, nhà ở vùng thấp, kể cả khi trời không mưa. Đỉnh triều cao nhất trong năm thường rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 dương lịch, mạnh nhất vài ngày quanh rằm và mùng một âm lịch, vào lúc sáng sớm và chiều tối.
Vùng chịu nặng nhất là những nơi đất thấp ven sông ở phía nam và dọc sông Sài Gòn: Nhà Bè, Bình Chánh, quận 7, quận 8 cũ, các bán đảo như Thanh Đa, An Phú Đông, vùng ven sông ở Thủ Đức cũ, và cả Cần Giờ. Ở Bình Dương cũ, đất ven sông Sài Gòn quanh Lái Thiêu, Thủ Dầu Một cũng có lúc bị nước lên.
Bài này giải thích cơ chế triều ở vùng cửa sông, cách đọc lịch triều, những yếu tố làm triều năm nay cao hơn năm trước, và các bước chuẩn bị cho nhà ở vùng trũng.
Thuỷ triều ở đây vận hành thế nào
Vùng biển trước cửa sông Sài Gòn – Đồng Nai có chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên xuống hai lần, nhưng hai con nước không bằng nhau, một lớn một nhỏ. Sóng triều từ biển đi ngược vào cửa Soài Rạp, Lòng Tàu, lên sông Nhà Bè, sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, rồi lan vào hàng trăm kênh rạch nội thành. Ở trung tâm thành phố, cách biển mấy chục cây số, người ta vẫn thấy rõ mặt sông dâng lên hạ xuống mỗi ngày.
Triều mạnh nhất vào các kỳ nước rong, khi mặt trăng và mặt trời cùng kéo nước biển theo một hướng, tức khoảng rằm và mùng một âm lịch, thường lệch thêm một hai ngày. Giữa hai kỳ là nước kém, biên độ triều nhỏ. Trong năm, những tháng cuối năm có triều cường cao nhất vì lúc đó cộng thêm gió mùa đông bắc thổi dồn nước biển vào bờ và lượng nước từ thượng nguồn còn lớn sau mùa mưa.
Giờ đỉnh triều trượt dần mỗi ngày, trung bình muộn hơn ngày trước gần một giờ, nên không có “giờ triều cố định”. Ở vùng thành phố, đỉnh triều của các đợt cường cuối năm hay rơi vào sáng sớm và chiều tối, đúng giờ đi làm, tan tầm, đó là lý do triều cường gây khó cho giao thông nhiều đến vậy.
Người sống lâu năm ở vùng ven sông đọc con nước bằng mắt: thấy nước trong rạch đầy dần, chảy chậm lại rồi đứng yên là biết sắp tới đỉnh; thấy rác, lục bình bắt đầu trôi ngược ra sông là biết nước đã ròng. Kinh nghiệm ấy vẫn có ích, nhưng với những đợt cường cuối năm, nên kết hợp thêm bản tin dự báo để biết trước vài ngày chứ không chỉ vài giờ.
Vì sao nước tràn vào nhà dù trời nắng
Nhiều khu dân cư ở phía nam được xây trên đất ruộng, đất bưng trũng, cao độ nền chỉ ngang hoặc thấp hơn mực nước đỉnh triều cuối năm. Khi mặt sông dâng lên cao hơn mặt đường, nước tìm đường vào theo hai lối: tràn qua bờ kênh, bờ sông ở những đoạn chưa có kè hay kè thấp; và chảy ngược theo hệ thống cống thoát nước, trào lên từ miệng cống ngay giữa đường.
Lối thứ hai làm nhiều người ngạc nhiên nhất: đường cách sông cả cây số, trời nắng chang chang, mà nước sủi lên từ hố ga. Lý do là cống thoát nước đổ ra kênh rạch; nếu cửa xả không có van một chiều hoặc van hỏng, nước sông dâng sẽ đi ngược vào cống rồi phun lên ở chỗ thấp nhất của mạng lưới.
Khi triều rút, nước rút theo, thường trong vài giờ. Nhưng nếu đúng lúc đó có mưa lớn, nước mưa không thoát được vì đầu ra đang bị nước sông chặn, và ngập kéo dài lâu hơn nhiều. Phần ngập do mưa được bàn riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng triều là nền, mưa là phần cộng thêm.
Đo triều ở đâu, mức báo động đọc thế nào
Mực nước sông Sài Gòn thường được theo dõi tại trạm Phú An, đoạn qua Bình Thạnh, và trạm Nhà Bè ở hạ lưu. Các bản tin dự báo triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường nêu đỉnh triều dự kiến ở hai trạm này kèm thời gian xuất hiện. Đây là con số người dân vùng trũng nên nhìn vào trước những ngày rằm, mùng một cuối năm.
Với trạm Phú An, các mức báo động thường được nêu là 1,4 m, 1,5 m và 1,6 m tương ứng báo động một, hai, ba. Những năm gần đây, các đợt triều cường cuối năm nhiều lần vượt báo động ba. Cần hiểu đây là mực nước tại trạm, đo theo hệ cao độ của trạm, không có nghĩa nước trong hẻm nhà bạn sâu 1,6 m; độ ngập thực tế tuỳ cao độ nền từng nơi.
Cách dùng con số cho thực tế: hãy ghi lại lần nhà mình bắt đầu bị nước vào thì đỉnh triều ở Phú An là bao nhiêu. Từ đó, mỗi lần bản tin dự báo đỉnh triều bằng hoặc cao hơn mức ấy, bạn biết trước nhà mình sẽ ngập, và chuẩn bị từ tối hôm trước.
Những yếu tố làm triều năm nay cao hơn năm trước
Gió chướng mạnh. Gió mùa đông bắc thổi mạnh và kéo dài dồn nước biển vào vùng cửa sông, làm đỉnh triều cao hơn dự báo thiên văn đơn thuần. Năm nào gió chướng mạnh, năm đó triều thường cao.
Nước thượng nguồn còn nhiều. Cuối mùa mưa, hồ Dầu Tiếng, hồ Trị An có thể phải xả nước. Lượng nước này chảy xuống gặp triều từ biển lên, hai dòng chặn nhau, mực nước đoạn giữa dâng cao.
Mưa trùng triều. Mưa lớn đúng lúc triều lên không làm mực nước sông tăng nhiều, nhưng làm ngập trong khu dân cư nặng hơn hẳn vì nước mưa không thoát ra được.
Nước biển dâng. Mực nước biển trung bình có xu hướng tăng chậm theo thời gian. Mỗi năm một chút không thấy được, nhưng cộng qua vài chục năm thì đáng kể với vùng đất chỉ cao hơn mặt biển một hai mét.
Đất lún. Ở những khu nền đất yếu, mặt đất hạ xuống dần. Mực triều không đổi mà nền nhà thấp đi thì cũng như triều cao lên. Đây là yếu tố âm thầm nhất và bàn kỹ ở bài về sụt lún.
Bờ và cống. Một đoạn bờ kênh được kè cao có thể đẩy nước sang đoạn chưa kè; một van ngăn triều hỏng có thể làm cả khu ngập. Vì thế có nơi năm nay hết ngập, nơi khác lại bắt đầu ngập.
Vùng nào hay bị và vì sao
Nhìn theo tên mới, các phường xã ven sông ở phía nam như Nhà Bè, Hiệp Phước, Bình Hưng, Chánh Hưng, Phú Định, Tân Hưng, Tân Thuận là những nơi triều cường hay ghé. Dọc sông Sài Gòn, các bán đảo nằm trong khúc uốn như Bình Quới (vùng Thanh Đa cũ), An Phú Đông, các phường ven sông của Thủ Đức cũ như Hiệp Bình cũng chịu nước lên ở những đoạn bờ thấp.
Cần Giờ là nơi triều đi vào sâu và mạnh nhất, nhưng người dân ở đây quen sống với nước từ lâu: nhà sàn, nền cao, đường đắp. Chính các khu đô thị hoá nhanh trên đất ruộng trũng mới là nơi chịu thiệt nhiều nhất, vì nhà xây theo thói quen của vùng đất cao, nền thấp, không lường trước con nước.
Phần Bình Dương cũ và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ nhìn chung ít bị triều cường hơn vì nền cao, chỉ một số khu ven sông Sài Gòn ở Thuận An, Thủ Dầu Một và ven sông Dinh ở Bà Rịa có lúc nước lên. Ở Vũng Tàu, nước biển dâng kèm sóng lớn mùa gió có thể tràn lên đường ven biển ở vài đoạn thấp, nhưng đó là sóng biển, khác với triều cường trong sông.
Chuẩn bị cho nhà ở vùng trũng trước mùa triều
Mùa triều cường năm nào cũng tới, nên chuẩn bị một lần dùng được nhiều năm. Các bước dưới đây đi từ rẻ đến tốn kém:
- Ghi lại mức nước: dán một vạch nhỏ ở chân tường đánh dấu lần ngập cao nhất, kèm ngày tháng âm lịch. Năm sau so với bản tin đỉnh triều là biết trước.
- Kê cao ổ cắm, bình nóng lạnh, tủ lạnh, máy giặt; đồ điện tử và giấy tờ quan trọng để trên kệ cao hoặc tầng trên.
- Lắp tấm chắn nước ở cửa ra vào, loại tháo lắp được; chuẩn bị bao cát hoặc tấm chắn cho cửa sau, lỗ thoát sàn.
- Kiểm tra van một chiều ở ống thoát nước trong nhà để nước cống không trào ngược lên nhà vệ sinh, sàn bếp.
- Đưa xe máy lên chỗ cao trong những ngày triều đỉnh; nếu xe đã lội nước mặn, rửa lại bằng nước ngọt và kiểm tra hệ thống điện, phanh càng sớm càng tốt.
- Ngắt điện tầng trệt khi nước bắt đầu vào nhà; không chạm vào thiết bị điện khi chân đang đứng trong nước.
- Trao đổi với hàng xóm và tổ dân phố: nhiều đoạn hẻm có thể nâng chung, làm chung tấm chắn đầu hẻm, rẻ hơn mỗi nhà tự nâng nền.
Nâng nền nhà là giải pháp cuối và tốn kém nhất, lại dễ làm nhà thấp hơn hẻm sau vài năm nếu đường được nâng tiếp. Trước khi nâng, hỏi phường về cao độ quy hoạch của tuyến đường trước nhà.
Thành phố chống triều bằng cách nào
Cách làm chung của các đô thị ven sông vùng triều là bao vùng: dựng đê, kè dọc sông và đặt cống kiểm soát triều ở các cửa kênh lớn, đóng lại khi triều lên, mở ra khi triều xuống để tiêu nước. TP.HCM đã đầu tư một dự án cống kiểm soát triều quy mô lớn ở những cửa kênh chính phía nam và trung tâm, kèm nhiều đoạn bờ bao, kè ven sông. Mức hiệu quả khi các hạng mục vận hành đồng bộ nên theo dõi qua thông tin chính thức của thành phố.
Bên cạnh công trình lớn là những việc nhỏ hơn nhưng quan trọng không kém: lắp van ngăn triều ở cửa xả cống, nâng cao độ các tuyến đường hay ngập, nạo vét kênh rạch, giữ lại hồ, ao, vùng trũng làm nơi chứa nước tạm. Mỗi giải pháp đều có giới hạn; nâng đường mà không nâng hệ thống cống có thể đẩy nước vào nhà dân hai bên.
Về lâu dài, khi nước biển dâng và đất lún cùng diễn ra, việc sống chung với triều ở vùng trũng sẽ phải tính bằng cả quy hoạch: hạn chế xây dày đặc trên đất quá thấp, giữ không gian cho nước, và thiết kế nhà ở chịu được ngập ngắn. Người mua nhà ở vùng ven sông nên hỏi kỹ về chuyện này trước khi xuống tiền.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở TP.HCM thường rơi vào tháng mấy?
Đợt triều cường cao nhất trong năm thường vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 dương lịch, mạnh nhất quanh rằm và mùng một âm lịch. Đầu năm có thể còn vài đợt nhỏ hơn. Ngày giờ cụ thể từng năm xem trong bản tin dự báo triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn.
Mấy giờ thì đỉnh triều lên?
Không có giờ cố định, vì đỉnh triều trượt muộn dần mỗi ngày. Trong các đợt cường cuối năm, đỉnh triều ở vùng thành phố hay rơi vào sáng sớm và chiều tối. Bản tin dự báo luôn ghi kèm giờ xuất hiện đỉnh triều tại các trạm.
Mức báo động 3 tại Phú An có nghĩa là nước ngập sâu 1,6 m?
Không. Đó là mực nước tại trạm đo, tính theo hệ cao độ của trạm, không phải độ sâu nước trên đường. Độ ngập thực tế ở mỗi nơi tuỳ cao độ nền đường, nền nhà; có nơi chỉ ướt mặt đường, có nơi ngập tới đầu gối.
Xe máy lội nước triều có sao không?
Nước triều là nước lợ hoặc mặn, ăn mòn kim loại và hại hệ thống điện nhanh hơn nước mưa. Sau khi lội, nên rửa xe bằng nước ngọt, nhất là gầm, phanh, nồi; nếu xe chết máy giữa nước thì đừng cố đề lại mà dắt lên chỗ cao rồi nhờ thợ kiểm tra.
Bình Dương cũ có bị triều cường không?
Ít hơn nhiều so với phía nam vì phần lớn đất cao. Một số khu ven sông Sài Gòn quanh Lái Thiêu, Thuận An, Thủ Dầu Một có thể bị nước lên trong các đợt triều cường lớn trùng xả lũ thượng nguồn.
Có ứng dụng hay nguồn nào xem lịch triều cường không?
Đài khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và các cơ quan chống thiên tai của thành phố thường phát bản tin dự báo triều trên trang thông tin chính thức và báo chí. Nên dùng nguồn chính thức thay vì ảnh chụp lịch triều chia sẻ trên mạng xã hội, vốn hay là lịch cũ.
Mua nhà ở vùng hay triều cường cần hỏi gì?
Hỏi chủ cũ và hàng xóm năm nào nhà bị nước vào, sâu bao nhiêu; xem vết nước trên tường, chân tủ; hỏi phường về cao độ quy hoạch của con đường trước nhà và kế hoạch nâng đường. Nhà thấp hơn mặt đường là dấu hiệu rủi ro lớn.