Một ngày Thủ Dầu Một – Lái Thiêu: phố cũ ven sông, chùa, làng sơn mài, vườn cây

Một ngày đi Lái Thiêu và Thủ Dầu Một có thể bắt đầu bằng vườn cây ven sông ở Lái Thiêu, Bình Nhâm, rồi lên Thủ Dầu Một đi chợ, dạo phố cũ ven sông Sài Gòn, ghé chùa Bà Thiên Hậu, chùa Hội Khánh, nhà thờ chánh toà Phú Cường, và kết thúc ở một xưởng sơn mài vùng Tương Bình Hiệp cũ. Đây là chuyến đi gần, nhẹ, hợp cho gia đình và người muốn thấy một Bình Dương khác hẳn hình ảnh khu công nghiệp.

Theo tên mới, Lái Thiêu là phường Lái Thiêu (gồm Lái Thiêu, Bình Nhâm, một phần Vĩnh Phú cũ), trung tâm Thủ Dầu Một cũ chủ yếu thuộc phường Thủ Dầu Một, vùng làng sơn mài Tương Bình Hiệp nay thuộc phường Chánh Hiệp. Từ trung tâm Sài Gòn lên đây khoảng một giờ xe, tuỳ giờ và tuyến đường.

Bài này là lộ trình gợi ý cho người tự đi. Trái cây và món ăn vùng này có bài riêng ở mục ẩm thực; lịch sử tên gọi Thủ Dầu Một có ở mục lịch sử của trang.

Lái Thiêu buổi sáng: vườn ven sông và những con đường nhỏ

Lái Thiêu nằm ven sông Sài Gòn, đất phù sa được nước sông bồi qua nhiều thế hệ, nên từ lâu đã nổi tiếng là vùng vườn cây ăn trái. Rời trục đường lớn, rẽ vào những con đường nhỏ ở Bình Nhâm, An Sơn, sẽ thấy cảnh hoàn toàn khác: hàng cây măng cụt, sầu riêng, chôm chôm, dâu che kín đường, mương nước nhỏ chảy giữa các liếp, nhà vườn mái ngói cũ.

Đô thị hoá đã thu hẹp nhiều vườn, nhưng vẫn còn những nhà giữ vườn và đón khách vào mùa trái. Mùa trái cây thường rơi vào quãng giữa năm, đầu mùa mưa; ngoài mùa thì vườn yên tĩnh, vẫn đáng đi dạo. Khi vào vườn, hỏi trước chủ nhà, hỏi rõ cách tính nếu ăn tại vườn hay mua mang về, và không tự hái khi chưa được phép.

Lái Thiêu còn được biết tới với nghề gốm. Gốm Lái Thiêu với những chiếc tô, chén men vẽ hoa lá, gà trống từng có mặt trong nhiều gian bếp miền Nam. Nhiều lò gốm nay đã dời ra xa khu dân cư, nhưng đi quanh vùng vẫn có thể gặp cửa hàng gốm, xưởng nhỏ, và những người lớn tuổi còn nhớ thời lò gốm đỏ lửa ven sông.

Thủ Dầu Một: chợ, phố cũ và bờ sông

Từ Lái Thiêu đi theo đại lộ hoặc theo đường ven sông lên Thủ Dầu Một. Trung tâm cũ của Thủ Dầu Một nằm sát bờ sông Sài Gòn, quanh chợ Thủ Dầu Một và những dãy phố cũ với nhà hai tầng, mái ngói, ban công sắt. Buổi sáng chợ đông người mua bán, quanh chợ có nhiều hàng ăn sáng của người địa phương.

Đi bộ một vòng quanh chợ, ra bờ sông, sẽ thấy nhịp sống chậm hơn Sài Gòn rất nhiều. Bờ sông có công viên, ghế ngồi, nhìn sang bên kia là vườn cây Củ Chi. Những dãy phố cũ quanh đây là dấu vết của thời Thủ Dầu Một còn là thị xã ven sông, nơi ghe chở gỗ, gốm, nông sản xuôi về Sài Gòn.

Quanh chợ còn những tiệm cũ bán đồ gốm, đồ mây tre, hàng khô, nhiều tiệm do nhiều đời một nhà giữ. Xa hơn một chút là khu đô thị mới phía bắc với trung tâm hành chính tập trung, đại lộ rộng, công viên lớn. Hai khu cũ và mới cạnh nhau cho thấy rõ Bình Dương cũ đã đổi thay thế nào trong vài chục năm, từ thị xã vườn thành một vùng đô thị công nghiệp.

Buổi trưa nắng, có thể ghé bảo tàng ở Thủ Dầu Một để xem hiện vật khảo cổ, nghề gốm, sơn mài của vùng, vừa tránh nắng vừa có thêm bối cảnh trước khi đến xưởng sơn mài buổi chiều.

Chùa Bà Thiên Hậu, chùa Hội Khánh và nhà thờ Phú Cường

Chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một, còn gọi là miếu Bà, là hội quán của cộng đồng người Hoa, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Kiến trúc mang phong cách hội quán Hoa, mái ngói, trang trí gốm, khói hương dày, ngày rằm đông người. Lễ rước Bà vào dịp rằm tháng Giêng là một trong những lễ hội lớn nhất của vùng, phần văn hoá lễ hội có ở mục riêng của trang.

Chùa Hội Khánh là một ngôi chùa cổ của Thủ Dầu Một, nằm giữa khuôn viên nhiều cây, nổi tiếng với tượng Phật nằm lớn ngoài trời và những tượng, hoành phi, câu đối chạm khắc gỗ bên trong chính điện. Đây là nơi để ngắm kiến trúc, điêu khắc gỗ truyền thống; khi vào nên mặc lịch sự và giữ yên lặng.

Nhà thờ chánh toà Phú Cường là một công trình kiến trúc gạch có tháp chuông, nằm gần trung tâm, được nhiều người dừng lại ngắm và chụp ảnh. Ba công trình của ba cộng đồng khác nhau nằm không xa nhau, cho thấy Thủ Dầu Một từ lâu đã là nơi nhiều cộng đồng cùng sinh sống.

Làng sơn mài Tương Bình Hiệp và nghề điêu khắc

Sơn mài là nghề truyền thống nổi tiếng nhất của đất Thủ. Vùng Tương Bình Hiệp cũ, nay thuộc phường Chánh Hiệp, từng là làng nghề sơn mài với nhiều xưởng gia đình. Đến xưởng sẽ thấy các công đoạn: bó vóc, phủ sơn, cẩn trứng, cẩn ốc, dát vàng bạc, mài rồi lại phủ, lặp lại nhiều lần, mỗi món mất nhiều tuần, nhiều tháng.

Số xưởng nay ít hơn trước, nhiều nơi chuyển sang làm hàng xuất khẩu, hàng nội thất. Nên hỏi trước xưởng có nhận khách tham quan không, đi vào giờ làm việc, và tôn trọng không gian làm việc của thợ: không chạm vào sản phẩm đang khô, không dùng đèn flash ở chỗ thợ đang mài vẽ.

Ngoài sơn mài, vùng này còn có nghề điêu khắc gỗ, làm đồ gỗ mỹ nghệ, và ở một số nơi trong vùng Tân Uyên, Lái Thiêu là gốm. Mua một món đồ sơn mài nhỏ từ xưởng là món quà gắn với vùng đất; khi mua, hỏi về chất liệu sơn, cách bảo quản, tránh để nơi nắng gắt và ẩm.

Sơn mài thật làm bằng sơn ta qua nhiều lớp mài thủ công khác với hàng phủ sơn công nghiệp bóng loáng; giá và độ bền vì thế cũng khác. Hỏi thợ cho xem từng công đoạn là cách dễ nhất để hiểu mình đang mua món gì.

Nhà cổ, đình làng và dấu vết đất Thủ xưa

Đi chậm qua các con đường cũ ở Phú Cường, Lái Thiêu, Bình Nhâm, người tinh mắt sẽ nhận ra những ngôi nhà gỗ ba gian, mái ngói âm dương, cột gỗ lớn, hàng hiên rộng, là kiểu nhà của những gia đình khá giả ở đất Thủ thời trước. Gỗ quý từ rừng phía bắc và tay nghề chạm khắc của thợ địa phương làm nên những bộ cửa, bao lam, hoành phi rất công phu.

Một số ngôi nhà cổ vẫn do con cháu gia chủ ở và giữ gìn; theo thông tin của địa phương, có nhà đôi khi mở cửa cho khách tham quan. Đây là nhà riêng, nên chỉ vào khi được mời hoặc khi có thông báo đón khách, không tự ý vào sân chụp ảnh. Nếu được vào, hãy cởi giày khi gia chủ yêu cầu và không chạm vào đồ thờ.

Các đình làng Nam Bộ trong vùng cũng là nơi giữ lại dấu vết làng xưa: sân đình rộng, cây cổ thụ, các ngày lễ kỳ yên của làng. Ngày thường đình đóng cửa hoặc chỉ có người trông coi; ghé ngang ngắm kiến trúc từ bên ngoài, đọc bảng giới thiệu di tích nếu có, đã đủ thấy một lớp văn hoá khác ẩn sau những khu công nghiệp.

Đi cùng trẻ nhỏ và người lớn tuổi

Chuyến Thủ Dầu Một – Lái Thiêu hợp với cả gia đình nếu sắp xếp hợp lý:

• Chia ngày làm hai nửa, mỗi nửa chỉ hai ba điểm; nghỉ trưa trong nhà hoặc quán có máy lạnh.
• Với trẻ nhỏ, vườn trái cây và bờ sông là hai điểm được thích nhất; xưởng sơn mài hợp với trẻ lớn biết giữ tay.
• Người lớn tuổi thường thích chùa, chợ và ngồi bờ sông; hạn chế đi bộ xa giữa trưa, mang theo ghế xếp nhỏ nếu ông bà hay mỏi chân.
• Mang thuốc chống muỗi khi vào vườn, nhất là đầu mùa mưa.
• Nếu đi xe máy, tránh chở quá nhiều người, tránh các trục chính vào giờ tan ca; đi ô tô thì chọn chỗ đỗ trước khi vào khu chợ cũ đường hẹp.

Một chuyến nhẹ nhàng, không cố đi hết, thường khiến cả nhà muốn quay lại vào mùa trái cây năm sau. Nếu trời mưa, chuyển phần vườn sang bảo tàng hoặc chùa, để vườn cho một buổi sáng khô ráo khác.

Gợi ý lộ trình một ngày

Lịch dưới đây xuất phát từ trung tâm Sài Gòn. Đổi thứ tự tuỳ mùa trái cây và giờ làm việc của xưởng sơn mài.

Giờ tan ca của các khu công nghiệp ở Bình Dương cũ làm đường rất đông, nhất là chiều muộn. Về sớm hơn một chút hoặc ở lại ăn tối rồi mới về là cách người quen đường hay chọn.

Đi xa hơn nếu còn thời gian: cù lao, sông Đồng Nai, hồ nước

Ai muốn đi thêm có thể sang phía Tân Uyên, nơi sông Đồng Nai có cù lao Bạch Đằng, một cù lao vườn cây giữa sông với nhịp sống nông thôn. Đường sang không xa Thủ Dầu Một, cảnh vườn, sông nước khác với vườn Lái Thiêu vì nằm trên một con sông khác, rộng và êm hơn.

Lên phía bắc là vùng Dầu Tiếng với hồ Dầu Tiếng và núi Cậu, nhưng đó là chuyến đi riêng vì khá xa, có site riêng giới thiệu chi tiết. Ở mức thành phố, chỉ cần biết rằng nếu đã quen Thủ Dầu Một, vùng đồi cao su phía bắc là bước tiếp theo cho những ai muốn thấy Bình Dương cũ trọn vẹn hơn.

Dù đi xa hay gần, hãy nhớ Bình Dương cũ bây giờ là một vùng đô thị công nghiệp lớn với nhiều xe tải, xe đưa đón công nhân. Đi xe máy cẩn thận ở các nút giao lớn, giữ khoảng cách với xe container, và tránh các trục chính vào giờ tan ca.

Câu hỏi thường gặp

Thủ Dầu Một có gì chơi trong một ngày?

Có thể đi chợ Thủ Dầu Một, dạo phố cũ và bờ sông Sài Gòn, ghé chùa Bà Thiên Hậu, chùa Hội Khánh, nhà thờ chánh toà Phú Cường, xem một xưởng sơn mài vùng Chánh Hiệp, và nếu có thời gian thì vào bảo tàng hoặc sang vườn Lái Thiêu. Chuyến đi nhẹ, hợp gia đình.

Mùa trái cây Lái Thiêu vào tháng mấy?

Mùa trái cây thường rơi vào quãng giữa năm, đầu mùa mưa, nhưng mỗi loại chín một thời điểm và thay đổi theo năm. Hãy hỏi trước các nhà vườn hoặc người địa phương trước khi đi. Phần trái cây, đặc sản vùng này có bài riêng ở mục ẩm thực của trang.

Lái Thiêu bây giờ thuộc phường nào?

Lái Thiêu nay là phường Lái Thiêu của TP.HCM, gồm Lái Thiêu, Bình Nhâm và một phần Vĩnh Phú cũ của thành phố Thuận An. Một số vùng vườn quen thuộc như An Sơn cũ nay thuộc phường Thuận An mới.

Làng sơn mài Tương Bình Hiệp có còn không?

Nghề sơn mài vẫn còn ở vùng Tương Bình Hiệp cũ, nay thuộc phường Chánh Hiệp, nhưng số xưởng ít hơn trước và nhiều xưởng làm hàng xuất khẩu. Nên hỏi trước xưởng có đón khách tham quan không và đi vào giờ làm việc.

Đi Thủ Dầu Một từ trung tâm Sài Gòn mất bao lâu?

Khoảng một giờ xe trong điều kiện bình thường, có thể lâu hơn nhiều vào giờ cao điểm hoặc giờ tan ca của khu công nghiệp. Chọn giờ đi sớm và về trước chiều muộn sẽ đỡ kẹt xe.

Chùa Bà Thiên Hậu Thủ Dầu Một có gì đặc biệt?

Đây là hội quán của cộng đồng người Hoa, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, kiến trúc kiểu hội quán với mái ngói, trang trí gốm. Lễ rước vào dịp rằm tháng Giêng là lễ hội lớn của vùng, rất đông người; ngày thường yên tĩnh hơn để ngắm kiến trúc.