Khí hậu TP.HCM mới: mùa mưa, mùa khô và khác biệt giữa Sài Gòn, Vũng Tàu, Côn Đảo

TP.HCM mới có khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt: mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Nắng nóng nhất thường rơi vào tháng 3, tháng 4, ngay trước khi mưa về. Nhiệt độ trung bình năm quanh 27–28°C, ít khi lạnh; “lạnh” ở Sài Gòn chỉ là những sáng se se cuối năm khi gió bấc thổi về.

Sau sáp nhập, trong cùng một thành phố có những vùng khí hậu khác nhau rõ: Bình Dương cũ nắng gắt và ít gió hơn, khu trung tâm nóng hơn ngoại ô vì bê tông, Vũng Tàu – Long Hải mưa ít hơn và gió mạnh mùa khô, còn Côn Đảo sống theo nhịp gió biển với những tháng biển động.

Bài này tả từng mùa như người sống ở đây cảm thấy, chỉ ra chỗ khác nhau giữa các vùng, và những điều nên làm theo mùa. Không có dự báo thời tiết nào ở đây; muốn biết hôm nay mưa hay nắng, hãy xem bản tin của cơ quan khí tượng.

Mùa khô: nắng, gió và những tháng nóng nhất

Mùa khô bắt đầu khi gió mùa đông bắc thổi ổn định, thường từ khoảng tháng 12. Những tuần đầu là thời gian dễ chịu nhất trong năm ở Sài Gòn: trời xanh, sáng sớm mát, độ ẩm giảm, buổi tối có gió. Người Sài Gòn gọi đó là mùa “gió chướng”, mùa của Tết và của những buổi đi dạo bờ sông.

Sang tháng 2, tháng 3 trời nóng dần. Tháng 4 thường là tháng oi bức nhất, nắng chói từ sáng, mặt đường hừng hực, đêm ngủ phải bật quạt suốt. Không khí khô nên bụi nhiều hơn, mấy ngày lặng gió có thể thấy cả thành phố như phủ một lớp khói mờ. Đây cũng là lúc nhu cầu điện, nước tăng mạnh.

Ở vùng đồi gò phía bắc như Dầu Tiếng, Phú Giáo, Bến Cát, mùa khô thể hiện rõ trên cây cối: cao su rụng lá, đất bạc màu, giếng nông có nhà phải khoan sâu thêm. Ở vùng thấp ven biển phía nam, mùa khô là mùa nước mặn lấn sâu vào sông rạch, người trồng rau, nuôi tôm phải theo dõi độ mặn từng ngày.

Mùa mưa: mưa giông buổi chiều và những đợt mưa dầm

Cơn mưa đầu mùa thường tới vào khoảng cuối tháng 4 hoặc tháng 5, đến sau những ngày oi bức nặng nề. Kiểu mưa đặc trưng của Sài Gòn là mưa giông buổi chiều: trời sáng nắng, tới đầu giờ chiều mây đen kéo lên rất nhanh, gió giật, mưa như trút trong ba mươi phút tới một giờ rồi tạnh, đường phố ướt và mát ra.

Giữa mùa, khoảng tháng 7 tới tháng 9, có những đợt mưa dầm kéo dài do gió mùa tây nam mạnh hoặc do ảnh hưởng của áp thấp, bão ở biển Đông. Bão ít khi đổ bộ trực tiếp vào vùng này, nhưng rìa bão có thể gây mưa lớn diện rộng. Cuối mùa, tháng 10, tháng 11, mưa thưa dần nhưng lại trùng mùa triều cường, nên đôi khi lượng mưa không lớn mà ngập vẫn nặng.

Tổng lượng mưa năm ở TP.HCM cũ thường được nêu vào khoảng 1.800–2.000 mm, phần lớn dồn vào mùa mưa. Điều quan trọng với người sống ở đây không phải tổng lượng mà là cường độ: một cơn mưa lớn trong một giờ có thể làm ngập đường vì hệ thống cống không kịp tiêu.

Khác nhau giữa các vùng trong cùng thành phố

Cùng một mùa, mỗi vùng của TP.HCM mới cảm nhận khác nhau. Bảng dưới là mô tả chung theo kinh nghiệm sống và các đặc điểm khí hậu thường được ghi nhận, không phải số đo của một trạm cụ thể:

Người mới chuyển từ Vũng Tàu lên trung tâm hay than nóng và ngột ngạt; người từ trung tâm ra Vũng Tàu mùa khô lại ngạc nhiên vì gió thổi bay cả mũ. Hai cảm giác ấy đều đúng, vì bán đảo Vũng Tàu nhô ra biển, gió đông bắc thổi thẳng vào, còn nội đô bị bao bọc bởi nhà cửa.

Đảo nhiệt đô thị: vì sao trung tâm nóng hơn ngoại ô

Ai từng chạy xe từ Củ Chi hay Cần Giờ vào trung tâm buổi tối sẽ cảm thấy không khí ấm lên khi vào phố. Đó là hiệu ứng đảo nhiệt đô thị: bê tông, nhựa đường, mái tôn hấp thu nhiệt suốt ban ngày rồi toả ra ban đêm; máy lạnh thải hơi nóng ra đường; nhà cao tầng chắn gió. Kết quả là khu trung tâm thường nóng hơn vùng ven có cây xanh và mặt nước vài độ, nhất là về đêm.

Khu ven như Củ Chi, Cần Giờ, Dầu Tiếng ít bị hiệu ứng này vì còn nhiều ruộng, vườn, rừng và mặt nước. Hiệu ứng này giải thích vì sao các công viên lớn, hàng cây cổ thụ trên những con đường cũ và các mặt nước như kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè có giá trị hơn vẻ đẹp. Đi bộ dưới hàng cây dầu, cây sao ở trung tâm buổi trưa tháng 4 là cảm thấy ngay sự khác biệt so với một đại lộ trống trải.

Với người chọn nhà, hướng nhà và vật liệu mái quyết định phần lớn cái nóng trong nhà. Nhà hướng tây, mái tôn không cách nhiệt, nằm trong hẻm sâu không gió sẽ nóng hơn hẳn căn nhà cùng khu có cây che và thông gió tốt.

Độ ẩm, nắng gắt và tia cực tím

Nhiệt độ ở thành phố không quá cao so với nhiều nơi nhiệt đới khác, nhưng độ ẩm cao làm cái nóng khó chịu hơn con số trên nhiệt kế. Mùa mưa, không khí ẩm tới mức quần áo phơi trong nhà lâu khô, tường nhà hướng xấu dễ mốc, đồ da, sách vở cần chỗ khô ráo. Mùa khô độ ẩm thấp hơn, nên cùng một mức nhiệt mà tháng 1 dễ chịu hơn tháng 6.

Vĩ độ thấp khiến mặt trời gần như đứng trên đầu vào giữa trưa nhiều tháng trong năm, chỉ số tia cực tím thường ở mức cao, kể cả những ngày trời hơi mây. Người làm việc ngoài trời, người đi biển Vũng Tàu, Hồ Tràm hay ra Côn Đảo dễ bị cháy nắng nhanh hơn họ nghĩ, vì gió biển làm mát da nên không thấy nóng. Áo dài tay mỏng, nón rộng vành, kính râm và kem chống nắng là thứ người địa phương mang theo quen tay.

Một kinh nghiệm nhỏ: sau mỗi cơn mưa giông chiều, không khí mát đi nhưng độ ẩm vọt lên, nên buổi tối có khi lại oi hơn. Ngủ trong phòng kín không thông gió vào những đêm như vậy rất mệt; mở cửa đối lưu hoặc dùng quạt hút là cách rẻ nhất để đỡ nóng.

Côn Đảo: khí hậu đảo theo nhịp gió biển

Côn Đảo nằm ngoài khơi nên khí hậu mang tính hải dương rõ hơn đất liền: nhiệt độ ít chênh, không khí trong, mưa thường theo kiểu rào ngắn. Điều chi phối đời sống trên đảo không phải mưa hay nắng mà là gió: khoảng giữa năm có gió mùa tây nam, cuối năm và đầu năm có gió mùa đông bắc thổi mạnh, làm biển động.

Trong những tháng biển động, tàu ra đảo có thể bị hoãn, việc lặn ngắm san hô, đi các hòn nhỏ bị hạn chế. Những tháng biển êm hơn thường là quãng giữa năm, cũng là mùa rùa biển lên bãi đẻ trứng. Người ra đảo nên xem dự báo biển và thông báo của đơn vị vận tải, không chỉ xem dự báo mưa.

Côn Đảo cũng là nơi có khí hậu dễ chịu nhất của thành phố trong những ngày đất liền oi nhất, nhờ gió biển. Tuy vậy, nắng trên đảo rất gắt vì không khí trong, nên chống nắng là việc không thể quên.

Sống theo mùa: những việc nên làm

Mùa khô. Uống đủ nước, hạn chế làm việc ngoài trời giữa trưa tháng 3–4, chú ý người già và trẻ nhỏ khi nắng nóng. Nhà vùng ven biển và cửa sông nên trữ nước ngọt trước những đợt mặn cao. Vùng nhiều cây khô dễ cháy, cẩn thận khi đốt rác, đốt cỏ.

Đầu mùa mưa. Kiểm tra mái nhà, máng xối, cống trước nhà trước khi cơn mưa lớn đầu tiên tới. Cắt tỉa cây lớn trước nhà nếu cành đã yếu, vì giông đầu mùa thường kèm gió giật mạnh.

Giữa mùa mưa. Mang áo mưa khi ra đường dù trời sáng, tránh trú dưới cây lớn và biển quảng cáo khi giông. Người đi xe máy nên biết trước những đoạn đường hay ngập trên lộ trình của mình.

Cuối mùa mưa. Đây là lúc mưa trùng triều cường; nhà ở vùng trũng nên kê cao đồ điện, chuẩn bị vật chắn nước và xem lịch triều. Người đi biển, đi đảo chú ý gió đông bắc bắt đầu mạnh lên.

Quanh năm. Muỗi nhiều vào mùa mưa, giữ nhà không đọng nước. Theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn khi có áp thấp, bão ở biển Đông, kể cả khi bão không đổ bộ trực tiếp.

Khí hậu đang đổi khác ra sao

Người lớn tuổi ở Sài Gòn hay nói mùa mưa bây giờ “không đúng giờ” như xưa: có năm mưa sớm, có năm mưa trễ, có những cơn mưa trái mùa giữa mùa khô, và những trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn xuất hiện nhiều hơn. Các báo cáo về biến đổi khí hậu cho vùng Nam Bộ cũng nói tới xu hướng nhiệt độ tăng, mưa cực đoan và nước biển dâng, dù mức độ cụ thể còn tuỳ kịch bản và nguồn số liệu.

Với thành phố ven biển nằm trên đất thấp, nước biển dâng không phải chuyện trừu tượng: nó cộng vào triều cường và sụt lún, làm những khu đã hay ngập càng ngập lâu hơn. Đó là lý do chuyện khí hậu ở đây gắn chặt với chuyện chọn nơi ở, nâng nền nhà và quy hoạch đô thị.

Một điều nên tránh là quy mọi trận mưa lớn hay mọi ngày nóng cho biến đổi khí hậu. Thời tiết từng ngày biến động tự nhiên; xu hướng chỉ thấy được qua chuỗi số liệu nhiều năm. Khi đọc tin, hãy xem nguồn có dựa trên số liệu quan trắc dài hạn hay không.

Câu hỏi thường gặp

Mùa mưa ở TP.HCM kéo dài từ tháng mấy đến tháng mấy?

Thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, có năm bắt đầu sớm từ cuối tháng 4 hoặc kéo dài tới đầu tháng 12. Mưa nhiều nhất thường vào giữa mùa, khoảng tháng 7 đến tháng 9, kiểu mưa giông buổi chiều xen những đợt mưa dầm.

Tháng nào ở Sài Gòn nóng nhất?

Tháng 4 thường nóng nhất, tiếp theo là tháng 3 và đầu tháng 5 trước khi mưa về đều. Những ngày này nắng gắt từ sáng, đêm vẫn oi. Người già, trẻ nhỏ và người làm việc ngoài trời cần đề phòng sốc nhiệt.

Vũng Tàu có mưa nhiều như Sài Gòn không?

Thường ít hơn. Vũng Tàu và dải ven biển phía đông có lượng mưa năm thấp hơn khu trung tâm, mùa khô nhiều gió và nắng. Tuy vậy mùa mưa vẫn có giông, và biển động theo mùa gió nên người tắm biển vẫn phải để ý.

Đi Côn Đảo tháng nào biển êm?

Biển quanh Côn Đảo thường êm hơn vào quãng giữa năm, còn cuối năm và đầu năm gió đông bắc làm biển động, tàu có thể hoãn. Đây là quy luật chung; trước chuyến đi cần xem dự báo thời tiết biển và thông báo của đơn vị vận tải.

TP.HCM có bão không?

Bão hiếm khi đổ bộ trực tiếp vào vùng này so với miền Trung, nhưng không phải không có. Phổ biến hơn là ảnh hưởng gián tiếp: mưa lớn, gió mạnh, biển động khi có bão hoặc áp thấp ở biển Đông. Hãy theo dõi bản tin khí tượng chính thức mỗi khi có cảnh báo.

Vì sao trời mưa ít mà Sài Gòn vẫn ngập?

Vì nhiều trường hợp ngập do triều cường chứ không do mưa, nhất là vào cuối năm. Khi mực nước sông cao, nước tràn qua bờ và cống ngược vào khu thấp. Nếu mưa lại trùng lúc triều lên thì nước không thoát được và ngập nặng hơn.