Nếu chỉ chọn vài bảo tàng ở TP.HCM, nhiều người bắt đầu với Bảo tàng Lịch sử trong khuôn viên Thảo Cầm Viên (cổ vật từ thời tiền sử tới nhà Nguyễn), Bảo tàng Mỹ thuật (tranh Việt Nam hiện đại trong một biệt thự cổ), Bảo tàng Thành phố (lịch sử Sài Gòn trong toà nhà Gia Long cũ) và Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh. Ngoài khu trung tâm còn Bảo tàng Áo dài ở Thủ Đức cũ, Bảo tàng Y học cổ truyền, và sau sáp nhập là Bảo tàng tỉnh Bình Dương cũ ở Thủ Dầu Một, Bảo tàng Côn Đảo trên đảo.
Bảo tàng là chỗ hợp nhất cho những ngày mưa, ngày nắng gắt, cho gia đình có trẻ nhỏ và cho người muốn hiểu thành phố nhanh trong vài giờ. Bài này giới thiệu từng nơi đáng xem gì và hợp với ai, không nêu giá vé, giờ mở cửa vì những thông tin đó thay đổi; hãy kiểm trên kênh chính thức của từng bảo tàng trước khi đi.
Bảo tàng Lịch sử TP.HCM: từ trống đồng tới gốm sứ
Bảo tàng Lịch sử nằm cạnh cổng Thảo Cầm Viên, trong một toà nhà xây thời Pháp có mái kiểu Á Đông, mang dáng dấp vừa Âu vừa Á. Các phòng trưng bày đi theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam: hiện vật thời tiền sử, văn hoá Đông Sơn với trống đồng, văn hoá Óc Eo ở Nam Bộ, các triều đại phong kiến, cùng những phòng chuyên đề về điêu khắc Champa, cổ vật Phật giáo châu Á, gốm sứ.
Điểm hấp dẫn với người ở Nam Bộ là phần Óc Eo và các hiện vật khảo cổ vùng đất phía nam, giúp hiểu rằng đồng bằng này có lịch sử cư trú rất lâu trước khi Sài Gòn thành phố. Những ai thích gốm sẽ dành nhiều thời gian ở phòng gốm, nơi có thể so gốm các thời kỳ, gốm Việt với gốm nước ngoài.
Vì nằm trong cùng khu với Thảo Cầm Viên, đây là lựa chọn tốt cho gia đình: buổi sáng đi vườn thú, vườn cây, giữa trưa vào bảo tàng cho mát. Trẻ nhỏ thường thích nhất phòng có xác ướp và các tượng đá lớn. Một vòng xem kỹ mất khoảng hai giờ.
Bảo tàng Mỹ thuật và Bảo tàng Thành phố: hai toà nhà cũ đáng xem
Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM nằm trên đường Phó Đức Chính, gần chợ Bến Thành, trong một biệt thự lớn đầu thế kỷ 20 với kính màu, gạch hoa, cầu thang gỗ và giếng trời. Nhiều người đến chỉ để xem toà nhà, nhưng bộ sưu tập bên trong mới là phần giá trị: tranh sơn mài, sơn dầu, lụa, khắc gỗ của các hoạ sĩ Việt Nam thế kỷ 20, điêu khắc, mỹ thuật cổ. Người học vẽ, học kiến trúc đến đây có thể ngồi cả buổi.
Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh ở đường Lý Tự Trọng nằm trong toà nhà xây cuối thế kỷ 19, thường được gọi là Dinh Gia Long, với cầu thang đá rộng, hành lang cao và khu vườn phía trước. Các phòng trưng bày kể chuyện vùng đất Sài Gòn – Gia Định: địa chất, khảo cổ, nghề thủ công, thương cảng, sinh hoạt người dân qua các thời kỳ, tiền tệ, và giai đoạn kháng chiến.
Hai toà nhà này cũng là chỗ chụp ảnh cưới, ảnh kỷ yếu quen thuộc. Nếu đi vào cuối tuần, có thể gặp nhiều nhóm chụp ảnh ở sân và cầu thang; muốn yên tĩnh xem hiện vật, nên chọn ngày thường.
Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh: chuẩn bị tinh thần trước khi vào
Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh trên đường Võ Văn Tần là một trong những bảo tàng được khách nước ngoài ghé nhiều nhất. Sân ngoài trưng bày máy bay, xe tăng, pháo của thời chiến; bên trong là các phòng ảnh, tài liệu, hiện vật về chiến tranh và hậu quả của nó lên con người, trong đó có các phòng về chất độc hoá học, về phóng viên chiến trường, về hệ thống nhà tù.
Nhiều hình ảnh ở đây rất nặng nề. Gia đình có trẻ nhỏ nên xem trước nội dung các phòng, cân nhắc cho trẻ xem phần nào, và chuẩn bị nói chuyện với con sau khi ra. Người lớn cũng nên dành thời gian ngồi nghỉ giữa các tầng; không cần xem hết trong một lần.
Đến bảo tàng này với thái độ của người đi tìm hiểu lịch sử: đọc kỹ chú thích, xem nguồn ảnh, và nếu muốn hiểu sâu hơn thì đọc thêm sách, tư liệu từ nhiều phía. Giữ im lặng ở những phòng trưng bày về nạn nhân là phép lịch sự tối thiểu.
Những bảo tàng nhỏ, ít người biết mà đáng đi
Bảo tàng Áo dài nằm ở vùng Long Phước, Thủ Đức cũ, trong khuôn viên nhiều cây xanh, nhà gỗ, hồ nước. Ở đây trưng bày áo dài qua các thời kỳ, áo dài của những người nổi tiếng, và kể chuyện chiếc áo thay đổi theo xã hội. Vì nằm xa trung tâm, nên kết hợp với một buổi đi chơi phía đông thành phố.
Bảo tàng Y học cổ truyền Việt Nam ở khu vực quận 10 cũ là một bảo tàng tư nhân, trưng bày dụng cụ bào chế thuốc, tủ thuốc, sách thuốc cổ, mô hình nhà thuốc xưa, trong một toà nhà mang phong cách kiến trúc truyền thống. Người quan tâm tới lịch sử y học, nghề thuốc Nam, thuốc Bắc sẽ thấy nhiều điều thú vị; bảo tàng không phải nơi khám chữa bệnh.
Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông, Nhà trưng bày Bến Nhà Rồng bên bờ sông là những nơi khác có thể ghép vào lộ trình. Mỗi nơi nhỏ, xem trong một giờ, hợp cho người đã đi hết các bảo tàng lớn.
Ra khỏi trung tâm: bảo tàng ở Thủ Dầu Một, Vũng Tàu, Côn Đảo
Sau sáp nhập, những bảo tàng của Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ cũng nằm trong thành phố. Bảo tàng tỉnh Bình Dương cũ ở Thủ Dầu Một giới thiệu lịch sử, khảo cổ, đời sống và các nghề truyền thống của vùng đất Thủ: gốm, sơn mài, điêu khắc gỗ, cùng những hiện vật khảo cổ từ các di chỉ trong vùng. Đi kết hợp với chợ Thủ Dầu Một, bờ sông và một làng sơn mài là một ngày trọn vẹn.
Ở Vũng Tàu, Bạch Dinh, toà biệt thự trắng trên sườn Núi Lớn xây cuối thế kỷ 19, trưng bày cổ vật, trong đó có đồ gốm vớt từ các con tàu đắm ngoài khơi. Đứng ở hiên Bạch Dinh nhìn ra Bãi Trước là một trong những góc nhìn biển đẹp của bán đảo.
Trên Núi Lớn, Núi Nhỏ còn có những dấu tích pháo đài, trận địa pháo thời Pháp, một số nơi được giữ lại làm điểm tham quan. Chúng cho thấy vì sao bán đảo này từ sớm đã được coi là cửa ngõ canh giữ đường thuỷ vào Sài Gòn.
Trên Côn Đảo, Bảo tàng Côn Đảo giới thiệu thiên nhiên và lịch sử quần đảo, nhất là thời kỳ nhà tù. Nên vào bảo tàng trước khi đi các di tích nhà tù để có bức tranh tổng thể; khi đó từng khu trại, từng dãy chuồng cọp sẽ có ý nghĩa rõ ràng hơn.
Đi bảo tàng với trẻ em và người lớn tuổi
Bảo tàng ở thành phố phần lớn nằm trong những toà nhà cũ, nhiều bậc thang, không phải nơi nào cũng có thang máy hay lối đi cho xe lăn. Nếu đi cùng ông bà hoặc người đi lại khó khăn, hãy hỏi trước bảo tàng về lối vào, thang máy, ghế nghỉ. Bảo tàng Lịch sử, Bảo tàng Thành phố có sân vườn rộng, dễ tìm chỗ ngồi nghỉ giữa các phòng.
Với trẻ em, độ dài chuyến đi quan trọng hơn số phòng đã xem. Một giờ rưỡi là giới hạn của phần lớn trẻ nhỏ; sau đó nên ra vườn, ăn nhẹ, rồi về. Trước khi đi, kể cho trẻ nghe một câu chuyện liên quan, chẳng hạn về chiếc trống đồng hay về những con tàu đắm chở gốm, để khi gặp hiện vật thật trẻ có lý do để chú ý.
Một gợi ý được nhiều phụ huynh ở thành phố dùng: mỗi tháng đi một bảo tàng, mỗi lần chỉ xem kỹ một chủ đề, về nhà cho trẻ vẽ lại món đồ mình thích nhất. Sau một năm, trẻ đã đi gần hết các bảo tàng lớn mà không lần nào bị mệt hay chán.
Chọn bảo tàng theo người đi cùng
Bảng dưới gợi ý nhanh, giúp bạn chọn đúng nơi cho đúng người. Thời gian xem là ước lượng cho một vòng xem vừa phải.
| Đi cùng ai | Gợi ý | Thời gian xem | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gia đình có trẻ nhỏ | Bảo tàng Lịch sử kết hợp Thảo Cầm Viên | Khoảng 1,5–2 giờ | Cho trẻ chọn vài phòng thích nhất, không ép xem hết |
| Người thích kiến trúc, hội hoạ | Bảo tàng Mỹ thuật, Bảo tàng Thành phố | Mỗi nơi 1–2 giờ | Đi ngày thường cho vắng |
| Người muốn hiểu lịch sử chiến tranh | Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh | Khoảng 2 giờ | Nhiều hình ảnh nặng, nghỉ giữa các tầng |
| Người thích văn hoá, trang phục | Bảo tàng Áo dài, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ | Khoảng 1–1,5 giờ | Áo dài ở xa trung tâm, kết hợp đi phía đông |
| Người đi Bình Dương cũ | Bảo tàng ở Thủ Dầu Một | Khoảng 1 giờ | Ghép với làng sơn mài, bờ sông |
| Người ra Vũng Tàu, Côn Đảo | Bạch Dinh, Bảo tàng Côn Đảo | Khoảng 1 giờ mỗi nơi | Côn Đảo: vào bảo tàng trước khi đi di tích |
Một kinh nghiệm chung: đừng ghép quá hai bảo tàng lớn trong một ngày. Mỏi chân và mỏi đầu đến cùng lúc, và hiện vật ở bảo tàng thứ ba thường lướt qua mà không đọng lại gì.
Đi bảo tàng cho có ích: vài thói quen nhỏ
Bảo tàng ở Việt Nam ngày càng làm trưng bày tốt hơn, nhưng người xem vẫn có thể tự làm chuyến đi giá trị hơn:
- Đọc trước về bảo tàng trên kênh chính thức: giờ mở cửa, ngày nghỉ, có thuyết minh hay hướng dẫn tự động không.
- Chọn trước hai ba phòng muốn xem kỹ, phần còn lại đi nhanh; xem hết mọi thứ một lúc thường không nhớ gì.
- Đọc chú thích hiện vật: năm, nơi tìm thấy, chất liệu. Chú thích là nửa giá trị của một món đồ trong tủ kính.
- Hỏi trước về quy định chụp ảnh; nhiều nơi cho chụp nhưng không dùng đèn flash.
- Đi cùng trẻ thì biến chuyến đi thành trò tìm đồ vật: tìm một chiếc trống đồng, một con thú bằng gốm, một bức tranh có con thuyền.
- Giữ yên lặng, không chạm vào hiện vật, không dựa vào tủ kính; đó là cách giữ cho bảo tàng còn đó cho người sau.
Nhiều bảo tàng thỉnh thoảng có trưng bày chuyên đề, buổi nói chuyện, hoạt động cho thiếu nhi vào cuối tuần. Theo dõi kênh thông tin của bảo tàng là cách để biết những dịp này, và đó thường là lúc bảo tàng sống động nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng nào ở TP.HCM đáng đi nhất nếu chỉ có một buổi?
Tuỳ mối quan tâm. Muốn hiểu lịch sử dài của đất nước và Nam Bộ thì chọn Bảo tàng Lịch sử; muốn hiểu riêng Sài Gòn thì Bảo tàng Thành phố; thích hội hoạ thì Bảo tàng Mỹ thuật; muốn hiểu chiến tranh thì Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh.
Bảo tàng ở TP.HCM có mở cửa thứ Hai không?
Mỗi bảo tàng có lịch riêng, một số nơi nghỉ một ngày trong tuần hoặc nghỉ buổi trưa, và lịch có thể đổi vào dịp lễ. Hãy kiểm trang thông tin chính thức của bảo tàng ngay trước khi đi thay vì dựa vào bài viết cũ.
Có nên cho trẻ nhỏ đi Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh không?
Phụ huynh nên tự xem trước hoặc đọc trước nội dung các phòng, vì có nhiều hình ảnh nặng nề. Với trẻ nhỏ, có thể chỉ xem phần sân trưng bày hiện vật và một vài phòng phù hợp, rồi nói chuyện với con về những gì đã xem.
Bảo tàng nào có kiến trúc đẹp để chụp ảnh?
Bảo tàng Mỹ thuật và Bảo tàng Thành phố nằm trong hai toà nhà cũ có kiến trúc đẹp, được chụp ảnh nhiều. Bảo tàng Lịch sử có kiểu kiến trúc pha Á Âu. Hãy hỏi quy định chụp ảnh và tránh làm phiền người xem khác.
Bình Dương cũ có bảo tàng nào?
Ở Thủ Dầu Một có bảo tàng của tỉnh Bình Dương cũ, giới thiệu lịch sử, khảo cổ và nghề truyền thống như gốm, sơn mài, điêu khắc gỗ. Sau sáp nhập, tên gọi và đơn vị quản lý có thể thay đổi, nên kiểm thông tin hiện hành trước khi đi.
Đi bảo tàng có cần thuê hướng dẫn viên không?
Không bắt buộc. Nhiều bảo tàng có chú thích song ngữ và một số có thuyết minh tự động. Với nhóm đông hoặc người muốn tìm hiểu sâu, đăng ký thuyết minh của bảo tàng sẽ giúp hiểu rõ bối cảnh hiện vật hơn tự đọc.