Đất ở TP.HCM mới có những loại nào: đất xám, đỏ bazan, phèn, mặn và cát ven biển

TP.HCM mới có năm nhóm đất chính: đất xám trên phù sa cổ phủ phần lớn vùng đồi gò Củ Chi, Hóc Môn và Bình Dương cũ; đất đỏ bazan ở vùng Châu Đức, Ngãi Giao, Xuân Sơn của Bà Rịa – Vũng Tàu cũ; đất phèn ở vùng trũng tây nam như Bình Chánh, Tân Nhựt, Vĩnh Lộc; đất phù sa ven sông và đất mặn ở cửa sông Cần Giờ, Nhà Bè; và đất cát ven biển từ Long Hải tới Bình Châu.

Mỗi loại đất quyết định một kiểu nông nghiệp, một kiểu móng nhà và cả chất lượng nước giếng. Đất xám bạc màu nuôi rừng cao su và vườn rau, đất đỏ bazan nuôi tiêu và cà phê, đất phèn làm nước giếng chua và sắt, đất mặn nuôi rừng đước và ruộng muối.

Bài này mô tả từng loại đất theo cách người không học nông nghiệp vẫn nhận ra ngoài thực địa, và nêu điều nên biết khi trồng trọt, xây nhà hay chọn chỗ ở. Ranh giới giữa các loại đất là tương đối; muốn biết chính xác ở một thửa đất, cần lấy mẫu phân tích.

Đất xám trên phù sa cổ: nền của vùng đồi gò phía bắc

Đi từ Củ Chi, Hóc Môn lên Bến Cát, Dầu Tiếng, Phú Giáo, Tân Uyên, phần lớn đất hai bên đường có màu xám bạc, xám vàng, sờ vào thấy nhiều cát, khô thì rời rạc, mưa thì nhão nhẹ. Đây là đất xám hình thành trên phù sa cổ, những lớp trầm tích sông rất xưa, nay đã nằm cao hơn đồng bằng hiện tại. Đất thoát nước tốt, ít ngập, nhưng nghèo dinh dưỡng và dễ bạc màu nếu canh tác lâu không bồi bổ.

Nhiều nơi trong vùng này, bên dưới lớp đất xám là tầng sỏi đá ong màu nâu đỏ, cứng lại khi tiếp xúc không khí. Tầng đá ong và lớp đất sét pha phía dưới khá chắc, ít sụt, đó là một lý do người ta thường giải thích vì sao vùng Củ Chi có thể đào hệ thống địa đạo dài mà ít bị sập. Ở Bình Dương cũ, đá ong còn được dùng làm vật liệu xây tường rào, nền đường từ xưa.

Màu xám bạc của đất là dấu hiệu của quá trình rửa trôi lâu dài: mưa nhiệt đới qua hàng nghìn năm cuốn đi phần sét mịn và chất dinh dưỡng, để lại nhiều hạt cát thạch anh. Vì thế đất càng xám, càng cát thì càng cần bón bổ sung. Đất xám là đất của cao su, điều, mì, rau màu và vườn cây ăn trái được tưới. Người trồng rau ở Củ Chi, Hóc Môn bón nhiều phân hữu cơ để bù cho đất nghèo, và phải tưới đều vì đất giữ nước kém. Với xây dựng, nền đất xám vùng cao nhìn chung tốt, móng nhà dân thường không phức tạp như vùng trũng phía nam.

Đất đỏ bazan: vùng tiêu, cà phê, cao su phía đông

Đất đỏ bazan của thành phố tập trung ở vùng Châu Đức cũ, gồm những xã nay là Ngãi Giao, Kim Long, Xuân Sơn, Bình Giã, Châu Đức, Nghĩa Thành, và một phần Xuyên Mộc. Đất hình thành từ đá bazan của những đợt núi lửa rất xưa, màu đỏ nâu đậm, tơi xốp, giữ ẩm tốt và giàu dinh dưỡng hơn hẳn đất xám. Mưa xuống, đường đất nhuộm đỏ bánh xe và gấu quần, người đi qua một lần là nhớ.

Nhờ đất tốt, vùng này là nơi trồng tiêu, cà phê, cao su, cây ăn trái lâu năm. Tiêu Châu Đức từng nổi tiếng trong vùng Đông Nam Bộ. Cảnh quan ở đây khác hẳn phần còn lại của thành phố: đồi thoải trồng cây công nghiệp, nhà vườn rộng, những con đường đỏ chạy giữa lô cao su.

Điểm yếu của đất đỏ bazan là dễ bị rửa trôi trên sườn dốc khi để trống, và thiếu nước vào mùa khô vì tầng nước ngầm trong đá không phải lúc nào cũng dồi dào. Người làm vườn ở đây thường giữ cỏ, trồng cây che phủ giữa hàng, đào hồ chứa nước mưa. Về xây dựng, đất đỏ khi ướt có thể trơn, sạt ở mái dốc, nên công trình trên sườn đồi cần tính kỹ thoát nước.

Đất phèn: vùng trũng tây nam và những vạt thấp ven sông

Đất phèn hình thành ở vùng đầm lầy ven biển xưa, nơi lớp bùn chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh. Khi còn ngập nước, đất tương đối yên; khi bị đào lên, phơi ra không khí, các hợp chất này ôxy hoá thành axit, làm nước chua, đỏ gạch, váng vàng như rỉ sắt. Ở thành phố, đất phèn gặp nhiều ở vùng trũng tây nam như Bình Chánh, Vĩnh Lộc, Tân Nhựt, Lê Minh Xuân cũ, và một số vạt thấp của Nhà Bè, Thủ Đức cũ.

Dấu hiệu dễ nhận: nước mương, ao có màu trong xanh bất thường hoặc vàng đỏ, bờ mương có váng như dầu, cỏ năng, lác mọc dày, lúa vàng lá. Người dân vùng này từ lâu biết “rửa phèn” bằng cách cho nước ngọt chảy qua ruộng, lên liếp trồng cây để phần rễ ở trên lớp phèn.

Đất phèn ảnh hưởng tới đời sống thành phố ở hai điểm. Thứ nhất, nước giếng khoan nông ở vùng phèn thường chua, nhiều sắt, có mùi tanh, cần xử lý mới dùng được. Thứ hai, bê tông và thép trong móng nhà, cống ở vùng phèn chịu môi trường ăn mòn cao hơn, nên xây dựng cần vật liệu và lớp bảo vệ phù hợp.

Đất phù sa ven sông và đất mặn cửa sông

Dọc sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, những bãi bồi được phù sa mới bồi đắp hằng năm là đất tốt nhất cho vườn cây ăn trái. Vùng vườn Lái Thiêu, Bình Nhâm, An Sơn của Thuận An cũ, những vườn ven sông ở An Phú Đông, Củ Chi, Tân Uyên đều nằm trên loại đất này. Người làm vườn lên liếp, đào mương dẫn nước sông vào theo con nước, phù sa theo đó vào vườn mỗi mùa.

Xuống tới vùng cửa sông, đất bồi bị ảnh hưởng mặn. Ở Cần Giờ, phần lớn đất là đất mặn, đất ngập mặn dưới rừng đước, mắm. Trên những vùng đất mặn khô hơn, người dân làm muối ở Lý Nhơn, Thạnh An, nuôi tôm, nuôi cua. Trồng rau ăn lá thông thường ở đây khó, nên rau nhiều phần được chở từ nơi khác tới.

Ranh giữa đất phù sa ngọt và đất mặn không cố định mà dịch theo mùa và theo năm, đúng như ranh mặn trên sông. Năm mặn lấn sâu, vườn ven sông ở vùng giáp ranh có thể bị cháy lá, nên người làm vườn phải đo độ mặn nước sông trước khi mở cống lấy nước.

Đất phù sa ven sông cũng là đất yếu khi nói tới xây dựng: mềm, nhiều nước, chịu triều. Những khu vườn cũ ven sông khi chuyển thành khu dân cư cần gia cố nền kỹ, nếu không nhà dễ lún nghiêng và bờ dễ sạt. Đó là cái giá của sự màu mỡ: đất tốt cho cây chưa chắc tốt cho móng nhà.

Đất cát ven biển: Long Hải tới Bình Châu

Dải ven biển phía đông có đất cát, từ cát trắng sát biển tới cát xám, cát vàng phía trong, xen những đồi cát cố định đã có cây. Đất cát thoát nước rất nhanh, giữ phân kém, nóng vào mùa khô. Trên đất này người ta trồng điều, dừa, phi lao, rừng phòng hộ, một số vùng trồng thanh long, dưa và rau ăn trái có tưới.

Rừng phòng hộ ven biển là thứ giữ cho đất cát không bay vào ruộng vườn và nhà cửa phía trong. Ở những đoạn rừng bị chặt để làm khu nghỉ dưỡng hay ao nuôi, cát bay và gió muối dễ thấy hơn. Những đồi cát nhỏ dọc biển Hồ Tràm, Bình Châu cũng là một phần của hệ thống tự nhiên giữ bờ.

Về xây dựng, nền cát ven biển chịu lực khá nhưng dễ bị xói khi nước chảy mạnh hoặc sóng đánh vào. Công trình sát biển phải tính tới khoảng lùi so với mép nước, chống ăn mòn do hơi muối, và thoát nước mưa để cát không bị cuốn đi dưới móng.

Năm nhóm đất trong một bảng

Bảng dưới gom các nhóm đất chính của thành phố mới, nơi gặp nhiều, cây trồng hợp và điều cần để ý khi xây nhà. Đây là bức tranh khái quát, không thay cho phân tích đất tại thửa cụ thể.

Ai từng thử trồng rau trên sân thượng ở trung tâm rồi mang một bao đất từ vườn Củ Chi về sẽ hiểu bảng này bằng tay: đất xám nhẹ, khô nhanh, phải trộn thêm phân hữu cơ; còn đất bùn ao vùng tây nam đem về phơi khô thì nứt nẻ, chua, cây khó lên.

Những hiểu lầm thường gặp về đất ở thành phố

“Đất đỏ là đất tốt, đất xám là đất xấu”. Đất đỏ bazan giàu dinh dưỡng hơn, nhưng đất xám thoát nước tốt và hợp với nhiều loại cây nếu bón đủ hữu cơ. Vườn rau Củ Chi nuôi cả thành phố trên đất xám là bằng chứng.

“Đất phèn không ở được”. Rất nhiều khu dân cư đông đúc đang ở trên đất phèn. Điều cần là xử lý nước sinh hoạt, chọn vật liệu móng phù hợp và không đào xới tầng phèn bừa bãi.

“Đất đã san lấp là đất chắc”. Đất san lấp trên ao, ruộng trũng cần thời gian và kỹ thuật đầm nén; xây ngay trên nền mới đắp dễ lún không đều.

“Đất ven sông luôn màu mỡ”. Đúng với bãi bồi nước ngọt, nhưng ở vùng giáp mặn, đất ven sông có thể bị nhiễm mặn theo mùa, cây vườn chết dần nếu tưới nước sông lúc mặn cao.

“Đất cát ven biển không trồng được gì”. Đất cát nghèo nhưng thoát nước tốt; với nước tưới và phân hữu cơ, nhiều vùng ven biển vẫn trồng được điều, dừa, rau ăn trái. Giữ rừng phòng hộ là điều kiện để làm được.

Câu hỏi thường gặp

Đất ở Củ Chi là loại đất gì?

Phần lớn là đất xám trên phù sa cổ, nhiều nơi có tầng sỏi đá ong bên dưới; dải ven sông Sài Gòn có đất phù sa mới. Đất xám thoát nước tốt, hợp rau màu, cao su, cây ăn trái có tưới, nhưng nghèo dinh dưỡng nên cần bón hữu cơ thường xuyên.

Vùng nào của TP.HCM mới có đất đỏ bazan?

Chủ yếu ở vùng Châu Đức cũ của Bà Rịa – Vũng Tàu, nay là các xã như Ngãi Giao, Kim Long, Xuân Sơn, Bình Giã, Châu Đức, Nghĩa Thành, và một phần Xuyên Mộc. Đây là vùng trồng tiêu, cà phê, cao su và cây ăn trái lâu năm.

Làm sao biết đất nhà mình có phèn?

Dấu hiệu thường gặp là nước mương, ao có màu vàng đỏ hoặc trong xanh bất thường, váng như rỉ sắt, nước giếng chua và tanh. Cách chắc chắn là lấy mẫu đất và nước gửi phòng thí nghiệm phân tích độ chua, sắt, lưu huỳnh.

Xây nhà trên đất phèn cần lưu ý gì?

Nên hỏi kỹ sư về loại xi măng, lớp bê tông bảo vệ cốt thép và cách chống thấm móng, vì môi trường phèn ăn mòn mạnh hơn. Tránh đào xới để lộ tầng phèn lâu ngày, và xử lý nước giếng trước khi dùng nếu chưa có nước máy.

Đất đá ong là gì?

Đá ong là lớp đất giàu sắt, nhôm, khi ở dưới đất còn mềm, khi lộ ra không khí thì cứng lại, màu nâu đỏ lỗ chỗ. Ở vùng đất xám Củ Chi, Bình Dương cũ, đá ong thường nằm dưới lớp mặt và được dùng làm vật liệu xây dựng từ xưa.

Có nên dùng đất vườn ngoại thành để trồng rau trên sân thượng?

Được, nhưng nên trộn thêm phân hữu cơ, xơ dừa hoặc trấu để đất giữ ẩm và tơi xốp. Tránh lấy bùn ao, đất ruộng vùng phèn hoặc đất gần khu công nghiệp, bãi rác vì có thể chua hoặc nhiễm bẩn.